दिवसेषु तेषु, आकाशः मेघैः सघनैः तमसि नीलिम्नि परिवेष्टितः, विद्युत्प्रभया विराजमानः गर्जितैः च कम्पितः, स्वल्पप्रभः अभवत्—यथा सगुणः ब्रह्मात्मा गुणैः आच्छादितः स्यात्। यदा कालः उपजातः, तदा मेघाः स्वबलात् भूमेः अष्टमासान् आदाय संचितं जलं स्रवयितुं आरब्धवन्तः। ते महान्तः मेघाः, विद्युत्संपुटैः सह, तीव्रवातैः कम्पिताः, जीवदायिनीं वर्षां प्रावर्षुः, दयायाः प्रतिमेव। सूर्येण तप्तं भूमिं, तुषारदग्धां, तया वर्षया सिक्तां, यथा तपोबलात् कृशं शरीरं फललाभेन पुनरुत्थाप्यते। रात्रौ प्रारभमाणायाम्, केवलं शलभाः तमसि दीप्तिमन्तः आसन्, न तु ग्रहाः—यथा कलियुगे पापेन वेदाः न नास्तिकेषु प्रकाशन्ते। मेघगर्जनं श्रुत्वा, याः मेंढकाः पूर्वं मूकाः आसन्, ते पुनः कूजन्तः प्रवृत्ताः—यथा ब्राह्मणाः व्रतानन्तरं पुनः स्वाध्यायं कुर्वन्ति। क्षीणाः नद्यः, ये स्वमार्गं त्यक्त्वा शुष्काः अभवन्, पुनः प्रवाहिताः—यथा स्वातन्त्र्येन पुरुषस्य धनं बलं च पुनरावर्तते। पृथिवी तृणैः हरिता, इन्द्रगोपैः रक्ताभा, छत्रकैः छायिता अभवत्—यथा पुरुषाणां श्रीः स्यात्। क्षेत्राणि सस्यैः समृद्धानि कृषकान् हर्षयन्ति, किन्तु दर्पयुक्तान्, ये भाग्याधीनता न जानन्ति, तान् शोकयन्ति। स्थलजलचराः सर्वे प्राणी नववर्षा-संवर्धिता शोभां प्राप्नुवन्ति—यथा हरिसेवया शोभां लभन्ते। नदी बहुभिः स्रोतःसंयोगैः समृद्धा, वातचालितैः तरङ्गैः स्पन्दिता—यथा बालस्य योगिनः मनः रजोगुणादिभिः विक्षिप्यते। गिरयः वर्षधाराभिः आहताः अपि न कम्पन्ते—यथा येषां चित्तं परमात्मनि स्थितं, ते आपद्भिः न चलन्ति। मार्गाः तृणैः आच्छन्नाः, चिह्नविहीनाः, सन्दिग्धाः अभवन्—यथा ब्राह्मणैः उपेक्षिताः वेदाः कलिकलेन तिरस्कृताः। यथा मेघेषु विद्युतां सन्नाहः क्षणिकः, एवं स्त्रीणाम् अनित्यं निष्ठा, गुणयुक्तेष्वपि पुरुषेषु न स्थितवती। आकाशे इन्द्रधनुः निर्गुणम् अपि दृश्यते, गुणवत् इव—यथा गुणाभिव्यक्तौ निर्गुणः पुरुषः अपि गुणवानिव दृश्यते। चन्द्रमाः स्वप्रभया दीप्तैः मेघैः आच्छन्नः, न प्रकाशते—यथा अहंकारेण मूढः जनः स्वतेजसा न प्रकाशते। मयूराः मेघागमनात् प्रमुदिताः, स्वगृहे तु दग्धचित्ताः, प्रभोः आगमनं प्रतीक्षन्ते—यथा भक्ताः भगवतः आगमनं काङ्क्षन्ति। वृक्षाः मूलेन जलं पीत्वा पुनराकारं प्राप्तवन्तः, पूर्वं तु तैः कामैः तपसा कृशाः अभवन्। बकाः सरसि शान्ते निलीनाः, यथा निरर्थकाभिलाषिणः गृहस्थेषु क्लेशयुक्तेषु वसन्ति। वर्षराजस्य प्रेषितैः वारिभिः तटिन्यः भग्नाः—यथा कलियुगे पाखण्डिनां मिथ्यावाक्यैः वेदमार्गाः भग्नाः। मेघाः वातप्रेरिताः जीवेषु अमृतरूपं जलं स्रावयन्ति—यथा धनिनः द्विजैः प्रेरिताः यथाकालं वरदानि ददाति। एवं हरिः, सखा-संवृतः, गोपालैः सह, तस्य वनं प्रविष्टवान्, यत्र पक्कफलानि, जम्बूफलानि च समृद्धानि। गावः स्तनभारात् मन्दगमाः, भगवता आहूताः शीघ्रं समागताः, स्तनैः स्नेहसिक्तैः। वनवासिनः प्रमुदिताः, वृक्षपङ्क्तीनां मधुस्राविणां दर्शनात्, गिरिपार्श्वे गुहासु जलधारानिःस्वनैः रमन्ते। कदाचित् वृक्षछिद्रेषु गुहासु वा वर्षति, तदा प्रभुः प्रविश्य तत्र रमते, मूलकन्दफलानि च भुङ्क्ते। सङ्कर्षणेन गोपालैः सह, तदानीं प्रदत्तं दधिदध्यान्नं, उपजलाश्मनि उपविश्य, सहभोजनेन भुङ्क्ते। तृणेषु उपविष्टाः, गवां वत्सानां च, स्तनभारश्रमात् निमीलितलोचनाः, तृप्ताः अभवन्। वर्षाकालस्य श्रीं, सर्वजनानन्ददां, स्ववीर्येण समृद्धां, दृष्ट्वा प्रभुः तां पूजयामास। एवं रामकेशवौ व्रजे वसन्तौ, शरदृतुः आगतः, निर्मलाकाशः, विशदजलः, मन्दमारुतः। शरदि, कमलोत्पत्त्या, जलानि स्वभावं प्राप्तानि—यथा पतितानां चित्तानि योगाभ्यासेन विशुद्धानि भवन्ति। शरदृतुः मेघान् आकाशात्, मलिनतां पृथिव्याः, किल्बिषं जलस्य च अपाकरोत्—यथा कृष्णभक्तिः योगिनां मलं नाशयति। सर्वं त्यक्त्वा, विशुद्धप्रभया विराजन्ते—यथा सर्वकामत्यागेन मुनयः शान्ताः, पापमुक्ताः भवन्ति। गिरयः जलं विसृज्य, कदाचित् शुभं न ददति—यथा पण्डिताः ज्ञानामृतं यथाकालं ददाति, कदाचित् न ददाति। ये जलनिधौ निमग्नाः प्राणिनः, ते जलक्षयं न जानन्ति—यथा मूढगृहस्थाः प्रतिदिनं क्षीयमानं जीवितं न वेत्ति। ये जलनिधौ निवसन्ति, ते शरदादित्यस्य तापं न अनुभवन्ति—यथा दीनः, दुःखितः, असंयतात्मा गृहस्थः दुःखं न अनुभवन्ति। शनैः शनैः ओषधयः कर्दमशुष्कत्वं त्यजन्ति—यथा विद्वांसः देहादिषु अहंममभावं त्यजन्ति। शरदागमे सागरो निरवद्यः, शान्तः, मौनं गच्छति—यथा मुनिः सर्ववृत्तिषु उपशमितेषु आत्मनि एव लीयते। कृषकाः दृढतटैः क्षेत्रेभ्यः जलं निष्कर्षन्ति—यथा योगिनः प्राणसंयमेन ज्ञानप्रवाहं निवार्य निगृह्णन्ति। शरद्भास्करकिरणैः जातं तापं, चन्द्रमाः प्राणिनां शमयति—यथा मुकुन्दः व्रजस्त्रीणां देहाभिमानजन्यं दुःखं निवारयति। शरदि आकाशः निर्मलः, शुद्धतारागणैः शोभितः—यथा सात्त्विकचित्तः ब्रह्मशब्दस्य अर्थं पश्यति। एवं भगवतः वर्षाशरदृत्वोः सौन्दर्यं, लोकानां च भावप्रवृत्तयः, विशदं वर्ण्यन्ते।