श्रीशुक उवाच— हे उद्धव! भवता यथावत् प्रश्नाः कृताः, तथा मया सम्यक् उत्तरितम्। धर्माधर्मयोः लक्षणेषु विस्तरः किम्? यः पुण्ये दोषदर्शनं करोति, स एव दोषः; पुण्यं तु तद्द्वयं रहितम् इति। एवं तु व्रजे गोपाः स्त्रीभ्यः कृष्णबलरामयोः अद्भुतकृत्यानि न्यवेदयन्—कथं तावुभौ वनाग्निं शमयित्वा प्रलम्बासुरं च जग्नतुः। तदाकर्ण्य वृद्धगोपास्त्रियश्च विस्मिताः सन्तः, व्रजं प्रविष्टौ कृष्णरौमौ देवेषु श्रेष्ठममन्यन्त। ततः सर्वभूतसमुद्भूतः वर्षाकालः प्रववृते, दिगन्तः स्फुटीकृतः, गगनमपि पृथिवी च मेघनिनादैः प्रतिध्वनिते। घनघनैः तमालवर्णैः मेघैः विद्युत्प्रभाभिः सशब्दैश्च आच्छन्नं गगनं विराजितमिव, गुणैः सहितं ब्रह्मेव। काले समुपस्थिते, मेघाः स्वबलात् भूमेः सम्प्राप्तं जलं मासाष्टकं संचिन्त्य वृष्टिं स्रष्टुम् आरब्धवन्तः। महाघनाः, विद्युत्संयुक्ताः, प्रबलवातैः कम्पिताः, जीवनदायिनीं वर्षां पपातुः, यथा दयैव स्रवति। सूर्येण शुष्कां तप्तां च पृथिवीं वृष्टिः सिञ्चति स्म, यथा तपसा कृशकायः फललाभेन पुष्यति। रात्रौ प्रवृत्तायां केवलं ज्वलन्त्यः शलभाः तमसि दीप्ताः, न तु तारा—यथा कलौ पापकर्मणा वेदाः पाखण्डेषु न प्रकाशन्ते। मेघनिनादं श्रुत्वा, यः मूकाः आसन्, ते मण्डूकाः कूजन्तः अभवन्, यथा ब्राह्मणाः व्रतनियमात् अनन्तरं पुनः स्वाध्यायं कुर्वन्ति। नदीकाः, ये शुष्काः सन्तः मार्गभ्रष्टाः अभवन्, पुनः प्रवहन्त्यः अभवन्—यथा स्वातन्त्र्येण पुरुषस्य धनबलं प्रवर्धते। पृथिवी हरितघासेन, रक्तैः इन्द्रगोपैः, छायायुक्तैः छत्रकैः च शोभिता, यथा पुरुषाणां श्रीः। क्षेत्राणि, यानि धान्यसमृद्धानि, कृषकानन्दाय अभवन्, अहंकारयुक्तानां तु दुःखाय, ये भाग्यं न जानन्ति। स्थलचरजलचराणि, वर्षेण विशुद्धानि, सुन्दररूपाणि अभवन्—यथा हरिसेवनया शोभन्ते। नदी, उपनदीभिः संयुक्ता, वातवेगैः तरङ्गितवती, यथा विषयगुणैः प्रवृत्तचित्तस्य योगिनः मनः। गिरयः, वर्षधाराभिः आहताः, न चचालुः, यथा परमात्मनि स्थितचित्ताः विपत्तिषु न विकम्पन्ते। वृत्तयः, तृणैः आच्छादिताः, अनवगम्याः अभवन्—यथा कलौ ब्राह्मणैः उपेक्षिताः वेदाः कलिक्लेशैः आवृताः। यथा मेघेषु विद्युतः क्षणिका, एवं स्त्रीणां पतिषु नित्यत्वं नास्ति, गुणयुक्तेष्वपि। गगने इन्द्रधनुः निर्गुणमपि, गुणवत् इव दृश्यते—यथा गुणाभिव्यक्तौ निर्गुणः पुरुषः अपि गुणवानिव दृश्यते। चन्द्रः, स्वतेजसा दीप्तैः मेघैः आच्छन्नः, न प्रकाशते—यथा अहंकारेण आच्छन्नः पुरुषः स्वतेजसा न प्रकाशते। मयूराः, मेघागमने हृष्टाः, नृत्यन्तः, गृहेषु तु तृणक्लेशेन दीनाः, प्रभोः आगमनम् अपेक्षन्ते, यथा भक्ताः। वृक्षाः, मूलेन जलं पीत्वा, पूर्वं तपसा कृशाः सन्तः, पुनः स्वरूपं प्रतिलभ्यन्ते—यथा अभिलाषैः कृशः पुरुषः फललाभेन पुष्णाति। बालाकाः, शान्तसरोवरजलानि आसाद्य, तत्रैव स्थिताः, यथा निरर्थकाभिलाषैः गृहिणः चपलकर्तव्येषु वसन्ति। वर्षपतेः जलवेगैः कूलानि भग्नानि, यथा कलौ पाखण्डवाक्यैः वेदमार्गा भग्नाः। मेघाः, वातैः प्रेरिताः, जलं स्रवयन्ति, यथा धनाधिपाः द्विजैः प्रेरिताः काले दानं कुर्वन्ति। एवं भगवान् हरिः सखिभिः गवां गणैः परिवृतः, पक्वखर्जूरजम्बुनिकरैः वनं प्रविश्य रमते। गावः, स्तनभारात् शनैः चलन्त्यः, प्रभुणा आहूता शीघ्रं समाययुः, स्नेहेन स्तनाः सिक्ताः। वनचराः, प्रमुदिताः, मधुस्रवणैः तरुपङ्क्तयः दृष्ट्वा, पर्वतान्तिके गुहासु जलधारानिनादं श्रुतवन्तः। कदाचित्, वृक्षच्छिद्रेषु गुहासु वा वर्षति, प्रभुः तत्र प्रविश्य मूलकन्दफलानि भुङ्क्ते स्म। सङ्कर्षणेन गोकुलैः च सह, सलिलान्तिके शिलायां उपविष्टः, दधोदनानि विहार्य सहभोज्य सखिभिः। तृणे उपविश्य, चरन्तः, नेत्राणि निमील्य, वत्साः वृषाः गावश्च, स्तनभारक्लान्ताः, तृप्ताः अभवन्। वर्षारमणीयतां, स्वबलसमृद्धां, सर्वजनानन्ददायिनीं, भगवान् साक्षात् पूजयामास। एवं रामकेशवौ व्रजे वसन्तौ, शरत्कालः आगतः, निर्मलाकाशः, विशुद्धसलिलः, सुखवातः। शरदि, पङ्कजविकासेन, सलिलानि स्वभावं प्राप्नुवन्ति, यथा पतितमानसाः योगाभ्यासेन स्वभावं लभन्ते। शरद् गगनात् मेघान्, पृथिव्याः मलम्, जलात् कल्मषं च निष्कासयति, यथा कृष्णभक्त्या योगिनां मलं नश्यति। सर्ववस्तु परित्यज्य, शुद्धप्रभया विराजन्ते, यथा विरक्तयोगिनः सर्वकामपरित्यागेन शान्ताः पापरहिताश्च। पर्वतानि जलं स्रवयन्ति, कदाचित् तु न श्रेयस्करम्, यथा पण्डिताः ज्ञानामृतं काले ददति, कदाचित् न। यः जलाशयवासिनः प्राणिनः, सलिलोपशोषं न जानन्ति, यथा मूढगृहस्थाः प्रतिदिनं आयुः क्षयमपि न वेत्ति। यः सलिलान्तर्वासिनः प्राणिनः, शरदादित्यतापं न अनुभवन्ति, यथा दुःखितः विषयगृहस्थः अनियतमनाः दुःखं न पश्यति। शनेः शनेः ओषधयः पङ्कशोषौ त्यजन्ति, यथा बुधाः देहादिषु ममत्वमहम्भावौ परित्यजन्ति। इति श्रीमद्भागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे विंशतितमोध्याये वर्षारम्भशरत्कालयोः सौन्दर्यं कृष्णरमणीयवृत्तान्तैः सह सुसम्पन्नम्।