श्रीशुक उवाच— यो मनुष्यः तृप्तिम् अलभमानः, स एव दरिद्रः; यः तु इन्द्रियजयम् न प्राप्तवान्, स एव दयनीयः। गुणेषु अनासक्तचित्तः एव स्वामी, गुणासक्तः तु तद्विपरीतः। हे उद्धव, त्वया यानि प्रश्नानि कृतानि, तानि सम्यक् उत्तरितानि। धर्माधर्मयोः लक्षणेषु विस्तरः किम्? धर्मे दोषदर्शनं दोषमेव, धर्मः तु स एव यः उभयात् विमुक्तः। एवं विदित्वा, व्रजवासिनः गोपालकाः स्त्रीभ्यः तयोः—कृष्णस्य च रामस्य च—अद्भुतकृत्यानि, वह्निसंहारं प्रलम्बवधं च, आदिदर्शयन्। तद्वचनश्रवणेन वृद्धगोपाः गोप्यश्च विस्मिताः, व्रजं प्राप्तौ कृष्णरमौ देवानामपि श्रेष्ठौ इति मन्यन्ते। ततः वर्षारंभः अभवत्, सर्वभूतैः सहितः, दिशः विद्योतमानाः, गगनमपि पृथिवी च गर्जितेन निनदिते। घनैः आच्छन्नं गगनं विद्युत्प्रभया युक्तं, मेघगर्जितैः कम्पितं, अल्पप्रकाशं, गुणयुक्तब्रह्मेव आभाति। काले प्राप्ते मेघाः स्वशक्त्या भूमेः अष्टमासान् संचितं जलं वर्षन्ति। महाघनाः विद्युत्सहिताः, प्रचण्डवातैः सञ्चालिताः, जीवनदायिनीं वर्षां सृजन्ति, यथा दयैव। सूर्येण तप्तां भूमिं, तपसा कृशितदेहमिव, वर्षा पुनः सिञ्चति। रात्रौ केवलं शलभाः तमसि दीप्ताः, न ग्रहाः, यथा कलौ वेदाः पापेन न प्रकाशन्ते नास्तिकेषु। मेघगर्जनं श्रुत्वा, यथा व्रतानन्तरं ब्राह्मणाः जपं पुनः कुर्वन्ति, तथैव मूकाः मण्डूकाः कूजन्ति। शुष्कसरितः पुनः स्वमार्गे प्रवहन्ति, यथा स्वातन्त्र्येण पुरुषस्य वित्तबलं पुनरुत्थानं। हरितघासैः भूमिः शोभिता, इन्द्रगोपैः रक्ताभा, छत्रैः छायिता, पुरुषाणां श्रीरिव। शस्यशालिन्यः कृषकानन्ददायिन्यः, अहंकारिणां तु दुर्लभभाग्यज्ञानिनां दुःखकारिण्यः। स्थलजलचराः नववारिणा प्रमुदिताः, यथा हरिसेवया शोभमानाः। नदीः बहुस्रोतसां संगमेण, वातवेगेन च, ऊर्मिभिः उन्नदन्ति, यथा अपरिपक्वयोगिनः रजोगुणैः चित्तवृत्तिभिः क्षुब्धाः। पर्वतान् वर्षावृष्टिभिः अपि न कम्पन्ते, यथा परमात्मन्यवस्थितचित्ताः आपद्भ्यः न चलन्ति। मार्गाः तृणैः आच्छन्नाः, चिन्हहीनाः, यथा कलौ वेदमार्गः ब्राह्मणैः उपेक्षितः। स्त्रीणां स्थैर्यं पुरुषेषु, गुणिनामपि, मेघेषु विद्युतां यथा, न स्थिरम्। इन्द्रधनुः गगने निर्गुणमिव दृश्यते, गुणावभासेन यथा निर्गुणः अपि गुणवानिव। चन्द्रः स्वतेजसा मेघैः आच्छन्नः न प्रकाशते, यथा अहंकारेण बद्धः पुरुषः आत्मदीप्त्या न शोभते। मेघागमेन मयूराः प्रमुदिताः नृत्यन्ति, गृहेषु तु तृप्तिहीनाः, प्रभोः आगमनं यथा भक्ताः अपेक्षन्ते। वृक्षाः मूलेन जलं पीत्वा, यथापूर्वं तपसा कृशिताः, पुनः रूपं लभन्ते, यथा इच्छाफलप्राप्त्या। हंसाः शान्तजलाशये स्थिता, यथा व्यर्थाशाबद्धाः गृहिणः क्लेशपूर्णगृहे वसन्ति। वर्षराजस्य जलवेगेन तटबन्धाः भग्नाः, यथा कलौ वेदमार्गः नास्तिकवाक्यैः भग्नः। मेघाः वातवेगेन प्रेरिताः, जलं जीवेषु अमृतरूपेण सिञ्चन्ति, यथा धनाध्यक्षाः द्विजैः प्रेरिताः समये ददाति। एवं हरिः सखिभिः गवां गणैः परिवृतः, पक्कदाडिमजम्बुशाखिनि वने, क्रीडायै प्रविशत्। गाः गुरुदुग्धभारश्रमात् शनैः चलन्त्यः, भगवता आहूताः शीघ्रं यान्ति, स्नेहपूरितस्तन्याः। वनवासिनः प्रमुदिताः, मधुश्च्युततरूणां पंक्तीः, पर्वतान्तरगुहासु जलधारानिनादं च पश्यन्ति। कदाचित् वृक्षगुहासु वर्षासमये, प्रभुः प्रविश्य, मूलकन्दफलानि भुङ्क्ते च रमते। सङ्कर्षणेन गोपैः सह, सिक्तशिलायाम् उपवेश्य, तीरगतः, दधोदनं भुङ्क्ते, सखिभिः सह। तृणेषु उपविष्टाः, गोवृषबालवृन्दाः, दुग्धभारक्लान्ताः, नेत्रनिमीलनसन्तुष्टाः। सर्वभूतानां प्रमोदवर्धिनीं वर्षाकालमहिमान् स्वशक्त्युपेतां दृष्ट्वा, भगवान् तस्य पूजनं कृतवान्। एवं रामकेशवौ व्रजे निवसन्तौ, शरदृतुः आगतः, निर्मलदिगम्बरः, शुद्धवारिजलः, सौम्यपवनयुक्तः। शरदि उत्पलविकासेन, जलानि स्वभावं पुनः प्राप्नुवन्ति, पतितमानसानां योगाभ्यासेन यथा। शरदृतुः मेघान् व्यपोहयति, भूमेः मलं, जलस्य च किल्बिषं, कृष्णभक्त्या यथा तपस्विनां मलनाशः। त्यक्तसर्वसंपदः, शुद्धप्रभया विभान्ति, यथा सर्वकामपरित्यागेन मुनयः शान्ताः पापवर्जिताः। पर्वतानि स्वजलानि सृजन्ति, कदाचित् हितं न प्रयच्छन्ति, यथा पण्डिताः ज्ञानामृतं काले ददति, कदाचित् न। गम्भीरजलचराः जलक्षयम् न जानन्ति, यथा मूढगृहिणः प्रतिदिनं क्षीयमाणायुः न वेत्ति। गम्भीरजलवासी जन्तवः शरद्भानुतापं न अनुभवन्ति, यथा दीनः दयनीयः, असंयतात्मा गृहस्थः दुःखं न पश्यति।