भगवत्सन्देशेषु महात्मा शुकदेवः राज्ञे परीक्षिते धर्मस्य स्वरूपं विवेचयन् उवाच— श्रीस्याः स्वातन्त्र्यादयः स्वभावाः, सुखं च सुखदुःखयोः समापनम्। दुःखं हि सुखेच्छया जायते। यः तत्त्ववित् स एव बन्धनस्य च मोक्षस्य च स्वरूपं वेत्ति। मूढः तु देहादिषु आत्मानं मन्यते; मम पन्था वेद इति कथ्यते। मनसः प्रमादः पन्थान्तरमस्ति; स्वर्गः सत्त्वगुणस्य उदयः। नरकं तु तमसः अहंकारस्य च स्वरूपम्। मित्रं, गुरुश्चात्मा च एक एव। गृहम् इदं शरीरम्; गुणैः युक्ता मानवता धनम्; स एव धनवान् यः गुणैः युक्तः। यो न तृप्तः स एव दरिद्रः; इन्द्रियनिग्रहेन यो न युक्तः स खलु कृपणः। यः गुणेषु अनासक्तः तस्य मनः स्वामीव; गुणासक्तिरेव विपरीता। उद्धव! त्वया यथोचितं सर्वे प्रश्नाः पृष्टाः, सर्वे च मया सम्यक् उत्तरा दत्तानि। पुण्यस्य च दोषस्य च लक्षणेषु किं विस्तरेण? गुणेषु दोषदर्शनं दोषः, गुणः तु स एव यः उभयात् विमुक्तः। एवं धर्मस्य रहस्यं निरूप्य, शुकदेवः कथां प्रवर्तयामास। तदा गोपालकाः गोप्यः प्रति श्रीकृष्णबलरामयोः अद्भुतकृत्यानि—दावानलनिवारणं प्रलम्बवधं च—वर्णयामासुः। तच्छ्रुत्वा वृद्धगोपालाः गोप्यश्च विस्मिताः, वृजं प्राप्तौ कृष्णरामौ देवानामपि श्रेष्ठौ इति मन्यन्ते स्म। ततः कालानुगतेन वर्षारंभः समभवत्, सर्वभूतैः सहितः, दिशः विद्युत्प्रभाभिः प्रकाशिताः, गगनभूः मेघनिनादेन निनदिताः। नभः घनघनैः मेघैः, विद्युत्प्रभाभिः लसद्भिः, गर्जितैः च कम्पितम्, तमसा आच्छन्नम्, गुणयुक्तं ब्रह्म इव स्फुरति स्म। यदा काले समुपस्थिते, मेघाः स्वबलात् भूमेः अष्टमासान् आकृष्टं जलं मुञ्चन्ति स्म। महान्तः मेघाः, विद्युत्प्रभाभिः सह, तीव्रवातैः कम्पिताः, प्राणदं वर्षं ववर्षुः, दयामिव प्रकाशयन्तः। सूर्यतप्तां भूमिं वर्षेण सिक्तां, यथा तपसा कृशं शरीरं कामफलप्राप्त्या पुष्टिं लभते, तथा सिक्तां चकार। रात्रौ तु केवलं जुगुप्सया ज्वलन्तः शलभाः दृश्यन्ते, न तु नक्षत्राणि; यथा कलौ धर्मदूषकैः वेदाः न प्रकाशन्ते। मेघगर्जनं श्रुत्वा, दीर्घकालं मौनं स्थिताः मण्डूकाः, यथा व्रतानन्तरं ब्राह्मणाः स्वाध्यायं कुर्वन्ति, पुनः कूजनं प्रारब्धवन्तः। नदीनां लघ्वीः, शुष्काः, मार्गभ्रान्ताः, वर्षेण पुनः प्रवाहिताः, यथा स्वातन्त्र्येण पुरुषस्य वित्तबलं पुनरुत्थाय प्रवहति। भूमिः तृणैः हरिता, इन्द्रगोपैः रक्ताभूता, छत्रैः छायिता, पुरुषाणां लक्ष्मीमिव शोभते। कृषकाणां धान्यपूर्णानि क्षेत्राणि हर्षं जनयन्ति; अहंकारयुक्तानां तु, यद् सर्वं दैवपरायणम् इति न जानन्ति, खेदम् एव जनयन्ति। स्थलजलचराः सर्वे, नववर्षेण प्रफुल्लाः, हरिसेवया शोभां लभन्त इव। नदी, बहुभिः स्रोतःसंगमैः संयुक्ता, वातनुन्नैः तरङ्गैः उच्छलन्ती, यथा गुणरागेण बालयोगिनः मनः चञ्चलम्। पर्वतान्, वर्षधाराभिः ताडितानपि, न कम्पन्ते; यथा परमात्मनि स्थितचित्ताः आपद्भ्यः न कम्पन्ति। मार्गाः तृणैः आच्छादिताः, लक्ष्म्याभावात् अनिर्दिष्टाः, यथा कलौ ब्राह्मणैः उपेक्षिताः वेदाः। यथा मेघेषु विद्युत् क्षणस्थायिनी, तथा स्त्रीणां पतिषु नित्यत्वं न तिष्ठति, गुणसम्पन्नेष्वपि। गगने इन्द्रधनुः निर्गुणमपि, गुणवत् इव दृश्यते; यथा गुणाभिव्यक्तौ निर्गुणः पुरुषः अपि गुणयुक्त इव दृश्यते। चन्द्रमाः, स्वप्रभया दीप्तैः मेघैः आच्छन्नः, न प्रकाशते; यथा अहंकारेण आच्छन्नः पुरुषः स्वतेजसा न दीप्यते। मेघागमनेन प्रमुदिताः मयूराः नृत्यन्ति; स्वगृहे तु, तप्ताः, भगवतो आगमनं प्रतीक्षन्ते, यथा भक्ताः प्रभोः आगमनं काङ्क्षन्ति। वृक्षाः, मूलैः जलं पीत्वा, पुनः स्वरूपं प्राप्य, पूर्वं तपसा कृशाः, यथा कामफललाभेन पुष्टिं लभन्ते। बकाः, सरसि शान्तजलानि दृष्ट्वा, यथा अशान्तकर्मणि गृहस्थाः, तत्रैव तिष्ठन्ति। वर्षपतेः प्रवाहैः कूलानि भग्नानि, यथा कलौ पाखण्डवाक्यैः वेदमार्गाः भग्नाः। मेघाः, वातनुन्नाः, जलं प्राणिनां सोममिव सिञ्चन्ति; यथा धनिनः द्विजैः प्रेरिताः काले दानं कुर्वन्ति। एवं हरिः, सखिभिः परिवृतः, गावः गोपालाश्च सहिताः, तस्यां वने, पक्वखर्जूरजम्बूनां समृद्धौ, क्रीडां कर्तुं प्रविष्टः। गावः, स्तनभारगुरुचरणाः, भगवता आहूताः शीघ्रं समुपेत्य, स्नेहेन स्तनानां सिक्ताः। वनवासिनः, प्रमुदिताः, वृक्षपङ्क्तीनां मधुस्रवणं दृष्ट्वा, गिरीणां समीपे गुहासु जलधारानिनादं श्रुत्वा, हृष्टाः। कदाचित्, वृक्षगुहासु वर्षा पतति चेत्, भगवान् तत्र प्रविश्य, मूलकन्दफलानि भुञ्जानः, मुदं प्राप्नोति। सङ्कर्षणेन गोपालकैः सह, प्रस्तरशिलायाम् उपविष्टः, जलसमीपे, तैः सह दधिमण्डान्नं भुङ्क्ते स्म। तृणेषु उपविष्टाः, चरन्तः, वत्साः, वृषाः, गावश्च, स्तनभारक्लान्ताः, चक्षुषी निमील्य, तृप्तिम् अनुभवन्ति। वर्षाकालस्य शोभां, सर्वभूतानां प्रमोदजननीं, स्वशक्त्या वर्धितां, भगवान् पूजयामास। एवं रामा च केशवश्च वृजे वसन्तौ, शरदृतुः समुपस्थितः—निर्मलाकाशः, विशुद्धवारि, शीतलसमीरश्च। शरदि, उत्पलप्रफुल्लिते, जलानि स्वभावं पुनः प्राप्नुवन्ति, यथा पतितानां चित्तानि योगाभ्यासेन शुद्धिं यान्ति। शरदि, गगनात् मेघान्, भूमेः मलम्, जलात् आपसद्भावं च अपनीय, यथा कृष्णभक्त्या तपसिनां मलानि नश्यन्ति। यः सर्वं परित्यज्य, शुद्धप्रभः, सन्तः सर्वकामपरित्यागात् प्रशान्ताः, पापरहिताः च शोभन्ते। एवं भगवतः लीला वर्षायां शरदि च, धर्मस्य रहस्यं च, शुकदेवेन परीक्षितेः समीपे पावनया कथया प्रकाशितम्।