राजन्, नूनं गृहस्थानां गृहेषु, गोदोहनेऽपि काले, भगवतः सन्निधिः न दृश्यते इति। एवमुक्तः स राजा सौम्यैः वाक्यैः पृष्टश्च, सूतः उवाच—बादरायणस्य सुतः प्राज्ञः पाण्डितश्च तस्य प्रश्नं प्रत्यूचत्। श्रीस्य स्वातन्त्र्यादिगुणाः, सुखं च दुःखसुखयोः समाप्तिः। दुःखं तु सुखेच्छया जायते। पण्डितः बन्धनं च मोक्षं च वेत्ति। मूढः शरीरादिषु आत्मानं मन्यते; मम मार्गः वेद इति कथ्यते। चित्तस्य विक्षेपः अपथः, स्वर्गः सत्त्वगुणस्य उदयः। नरकः तमः अहंकारश्च; मित्रं, गुरु, आत्मा चैकः। गृहम् शरीरम्, मानुषत्वं गुणसम्पत्तिः, धन्यः स एव यः गुणैः धनी। यो न तुष्टः स दरिद्रः, यो जितेन्द्रियः नास्ति स शोच्यः। गुणेषु अनासक्तचित्तः ईश्वरः, तद्विपरीतः तु विपरीतः। उद्धव, सर्वे ते प्रश्नाः सम्यक् उत्तरिताः। धर्माधर्मयोः लक्षणे अधिकं किं वक्तव्यम्? धर्मे दोषदर्शनं दोष एव, धर्मस्तु स एव यः उभयात् विमुक्तः। शुकः उवाच—गोपाः स्त्रीभ्यः तयोः अद्भुतानि कर्माणि आख्यायन्, कथं दावानलं शमितं, कथं च प्रलम्बो हतः। तद् श्रुत्वा वृद्धगोपाः गोप्यश्च, विस्मिताः, कृष्णं रामं च, व्रजं प्राप्तौ, देवानाम् अपि श्रेष्ठौ इति मेनिरे। ततः सर्वभूतसमुद्भवः वर्षाकालः आरब्धः, दिशः विद्युल्लता दीप्ताः, गगनमपि पृथिवी च मेघनिनादेन निनदिते। गगनं घनैः सघनं, विद्युत्प्रभया रञ्जितं, गर्जितैः शब्दितं, धूमिलमिव बभासे—सगुणब्रह्मण इव। यदा कालः प्राप्तः, मेघाः स्वबलात् भूमेः जलं यद् अष्टमासान् संचितम्, तद् वर्षयामासुः। महतः मेघाः, विद्युत्सहिता, तीव्रवातैः कम्पिताः, प्राणदं वर्षं पपातुः, दयायैव सदा। सूर्यतप्तां, शुष्कां भूमिं, वर्षा सम्पूर्णां चकार, यथा तपसा कृशं शरीरं फललाभेन पुष्णाति। रात्रौ केवलं शलभाः तमसि प्रकाशन्ते, न तु नक्षत्राणि—कलौ पापेन नास्तिकेषु वेदाः न प्रकाशन्ति इव। मेघनिनादं श्रुत्वा, ये मेढका मौनिनः आसन्, ते पुनः कूजन्ति—यथा ब्राह्मणाः व्रतान्ते पुनः स्वाध्यायं कुर्वन्ति। क्षीणाः, मार्गभ्रष्टाः, लघु नद्यः पुनः प्रवहन्ति—यथा स्वातन्त्र्ये धनबलं नरस्य प्रवर्तते। भूमिः हरिततृणैः शोभिता, रक्तैः इन्द्रगोपैः च, छत्रिताः शिलैः—यथा पुरुषस्य लक्ष्मीः। क्षेत्राणि सस्यसमृद्धानि कृषकान् हर्षयन्ति, दर्पयुक्तान् तु दुःखयन्ति, ये भाग्यं न जानन्ति। स्थलजलचराः, नववर्षेण तृप्ताः, शोभनरूपाः अभवन्—हरिसेवया यथा। नदी, नानानदीप्रवाहसम्बद्धा, वातवेगैः तरङ्गिताः, ऊर्मिभिः उत्स्फालिताः—यथा योगिनः अप्रगल्भस्य चित्तं रजोगुणादि विक्षिप्तम्। पर्वतान् वर्षधाराभिः आहतान् अपि, ते न चचालुः—यथा परमात्मन्यवस्थितचित्ताः विपत्तिषु न चलन्ति। मार्गाः तृणैः छन्नाः, चिन्हरहिताः, अनिश्चिताः अभवन्—यथा कलौ ब्राह्मणैः उपेक्षिताः वेदाः कलिकल्मषैः छादिताः। यथा मेघेषु विद्युत् क्षणिका, तथा मनुष्येषु सम्बन्धाः; स्त्रीणां च सति गुणिनि अपि, स्थैर्यं न तिष्ठति। मेघेन्द्रधनुषः आकाशे गुणरहितस्यापि गुणवत् प्रतितिः, यथा निर्गुणस्य गुणाभासः। चन्द्रमा, स्वप्रभया मेघैः छन्नः, न बभासे—यथा अहंकारेण आच्छन्नः पुरुषः स्वप्रकाशेन न प्रकाशते। मयूराः, मेघागमने हृष्टाः, ननृतुः; गृहेषु तु, दग्धहृदया, प्रभोः आगमनं प्रतीक्षन्ते—यथा भक्ताः। वृक्षाः, मूलैः जलं पीत्वा, पुनः स्वरूपं प्राप्नुवन्, पूर्वं तपसा क्षीणाः, कामेषु यथा जनाः। बालकाः, शान्तसलिलेषु सरःषु, क्रौञ्चाः उपविविशुः—यथा निरर्थकाशां गृहिणः व्यग्रकर्मसु। वर्षराजेन प्रेषितैः जलप्रवाहैः तटबन्धाः भग्नाः—यथा कलौ पाखण्डिनां मिथ्यावाक्यैः वेदमार्गः भग्नः। मेघाः, वातप्रेरिताः, जीवेषु अमृतवत् जलं स्रष्टुम् आरब्धाः—यथा धनाध्यक्षाः द्विजैः प्रेरिताः काले काले दानानि ददति। एवं, हरिः, गोपैः सखिभिः च, गावः च परिवृत्य, तस्यां वने प्रविवेश, यत्र पका खर्जूरजम्बवृक्षाः आसन्। गावः, स्तनभारात् मन्दगमनाः, भगवता आहूताः शीघ्रं आगच्छन्, स्निग्धस्तन्याः। वनवासिनः, हृष्टाः, मधुवर्षमाणवृक्षपङ्क्तयः दृष्ट्वा, गिरिसमीपे गुहासु जलनिर्गमनिनादं श्रुत्वा प्रमुदिताः। कदाचित्, यदा वृक्षगुहासु वर्षा पतति, तदा भगवान् प्रविश्य, कन्दमूलफलानि भक्षयन्, तत्र रमते स्म। सङ्कर्षणेन, गोपैः च सह, तैः आनीतं दधि-शाल्यन्नं, जलतीरतले शिलायां उपविष्टः, सखिभिः सह भुङ्क्ते स्म। तृणेषु उपविश्य, गावः, बृंहिताः, वत्साः, बला, स्तनभारक्लान्ताः, सन्तुष्टा, निमीलितलोचनाः आसन्। वर्षाकालस्य शोभां, सर्वभूतानां हर्षजननीं, स्ववीर्येण च वृद्धां, भगवान् दृष्ट्वा, तां पूजयामास। एवं, रामकेशवौ व्रजे वसन्तौ, शरदृतुः आगतः—विशददिगम्बरः, निर्मलसलिलः, सौम्यवातः। शरदि, उत्पलप्रसवेन, सलिलानि स्वभावं प्राप्नुवन्—यथा पतितानां चित्तं योगाभ्यासेन विशुद्धिम् आप्नोति।