राजा परीक्षित् भगवतः कृष्णस्य, पाण्डुपुत्राणां प्रियस्य, कृपया तुष्टिं प्रार्थयति यः स्वस्य वंशस्य स्नेहात् पितृष्वसृबान्धवान् स्वीकृतवान्। अन्यथा, वयं मर्त्याः, विशेषतः मृत्युसमीपवर्तिनः, कथं भवतः साक्षात्कारं प्राप्तुं शक्ष्यामः, यस्य मनः अनाविर्भूतस्य विषये स्थिरम्, यः सिद्धः वनवासिनः च। अतः, योगिनां श्रेष्ठ, परमगुरो, अहं त्वां पृच्छामि—मृत्युसमीपे पुरुषः सर्वथा किम् आचरितव्यम्, किम् परमं साध्यं? किं श्रोतव्यम्, किम् कीर्तितव्यम्, किम् कर्तव्यम्, किम् स्मरणीयम्, किम् पूजनीयम्, हे नाथ? अथवा, यदि तद्विपरीतम् किञ्चिदस्ति, तदपि ब्रूहि। नूनम्, ब्राह्मण, गृहेषु गृहीणां भगवतः सन्निधिः न दृश्यते, गोदुग्धसमये अपि। तथा सौम्यवाक्यैः पृष्टः राजा परीक्षित्, बुद्धिमान् बादरायणस्य पुत्रः सुतः प्रत्युवाच। श्रीमतः स्वातन्त्र्यादयः गुणाः; सुखं दुःखस्य च सुखस्य च अन्तः। दुःखं सुखेच्छया जायते। ज्ञानी बन्धनं मोक्षं च वेत्ति। मूढः देहादिषु आत्मानं पश्यति; मम मार्गः वेदः इति प्रसिद्धः। चित्तस्य विक्षेपः विपथः; स्वर्गः सत्त्वगुणस्य उदयः। नरकः तमः अहङ्कारः च; मित्रगुरुस्वात्मा एक एव। गृहम् शरीरम्; मानवता गुणेषु ऐश्वर्यम्; यः गुणवान् स एव धनवान्। यः न तुष्टः स दरिद्रः; यः इन्द्रियैः न विजितः स दीनः। गुणेषु अनासक्तः मनः यस्य स स्वामी; गुणेषु आसक्तः विपरीतः। हे उद्धव, सर्वे प्रश्नाः सम्यक् उत्तरिताः। पुण्यपापयोः लक्षणेषु विस्तरः किम्? गुणेषु दोषदर्शनं दोषः; गुणः तु यः उभयात् विमुक्तः। शुकः उवाच—गोपाः गोप्यः प्रति कृष्णरामयोः अद्भुतकृत्यं कथयन्ति, यथा वनाग्निः शमितः, प्रलम्बः च हतः। तच्छ्रुत्वा वृद्धगोपाः गोप्यः च, विस्मिताः, कृष्णं रामं च वृजं आगतम् देवतासु श्रेष्ठं मेनिरे। ततः वर्षाकालः आरभ्य, सर्वजीवेषु उद्भूतः, दिशः प्रकाशिताः, आकाशभूमी गर्जितेन निनादिताः। आकाशः घनैः मेघैः घनः, विद्युत्प्रभया युक्तः, गर्जितैः शब्दितः, ध्वान्तेन आवृतः, गुणैः ब्रह्मेव। काले समुपगते, मेघाः स्वबलात् भूमेः अष्टमासाभ्यः उदकं उद्धृत्य वर्षयन्ति। महान्तः मेघाः, विद्युत्प्रभया सह, तीव्रवायुभिः विक्षिप्ताः, जीवितदायिनीं वर्षां स्नेहवत् वर्षयन्ति। सूर्येण तप्तं भूमिं, तपसा कृशं शरीरं, वर्षा प्राप्त्या यथा फलप्राप्त्या पुनः पुष्टं करोति। रात्र्यां, केवलं दीपिका अन्धकारे प्रकाशन्ते, ग्रहाः न, यथा कलियुगे वेदाः पाखण्डिनां मध्ये पापेन न प्रकाशन्ति। मेघगर्जनं श्रुत्वा, मूकाः मेढकाः काकुत्स्थं कूजनं आरभन्ते, यथा ब्राह्मणाः नियमात् अनन्तरं पुनः जपं कुर्वन्ति। लघु नद्यः, शुष्काः, मार्गात् च्युताः, पुनः प्रवहन्ति, यथा स्वतंत्रस्य पुरुषस्य धनबलम्। भूमिः तृणैः हरिता, इन्द्रगोपैः रक्ताभा, छायायाः छत्रैः आवृताः, यथा पुरुषस्य सौभाग्यम्। कृषिभूमयः फलैः संपन्नाः, कृषकान् आनन्दयन्ति, अहङ्कारिणः दुःखिताः, यः भाग्यं न वेत्ति। स्थलजलस्थाः सर्वजीवाः, नववर्षेण पुष्टाः, शोभायुक्ताः, यथा हरिसेवनया। नदी, नानानदीभिः संयुक्ता, वातेन संचालितैः तरङ्गैः प्रवहन्ति, यथा अपरिपक्वयोगिनः मनः रागगुणैः व्याकुलम्। पर्वताः, वर्षधाराभिः ताडिताः अपि, न कम्पन्ते, यथा परमात्मन्य् स्थिरचित्तः विपत्तिषु न चलति। मार्गाः तृणैः व्याप्ताः, चिह्नहीनाः, यथा वेदाः ब्राह्मणैः उपेक्षिताः, कलिकलेन गुप्ताः। यथा मेघेषु विद्युत् क्षणिकं, तैः जनानां सम्बन्धः अपि क्षणिकः; तथा स्त्रियः पुरुषेषु, गुणयुक्तेष्वपि, स्थिरता न तिष्ठति। आकाशे इन्द्रधनुः निर्गुणः, तथापि गुणवान् इव दृश्यते; गुणेषु प्रकटे, निर्गुणः पुरुषः गुणवान् इव दृश्यते। चन्द्रः मेघैः आवृतः, स्वदीप्त्या प्रकाशमानः अपि, न प्रकाशते; यथा अहङ्कारिणः पुरुषः स्वदीप्त्या न प्रकाशते। मेघागमेन मोदिताः मयूराः नृत्यन्ति; गृहेषु तु, दग्धाः, विषण्णाः, भगवतः आगमनं प्रतीक्षन्ति, यथा भक्ताः। वृक्षाः, मूलैः जलं पीत्वा, स्वरूपं पुनः प्राप्तवन्तः; पूर्वं तपसा कृशाः, यथा कामानां अन्वेषणेन कृशः। बकाः सरसि, शान्तजलानि आसाद्य, स्थिराः, यथा निरर्थकाभिलाषः जनः गृहेषु, कर्मव्यग्रेषु, वसति। तटबन्धाः वर्षराजस्य धाराभिः भग्नाः, यथा कलियुगे पाखण्डिनां मिथ्यावाक्यैः वेदमार्गः भग्नः। मेघाः वातेन प्रेरिताः, जीवेषु अमृतरूपं जलं वर्षयन्ति, यथा धनाधिपाः द्विजैः प्रेरिताः काले काले शुभं ददाति। एवं, हरिः, मित्रैः सह, गाः गोपैः च परिवृतः, तत्र वनं प्रविष्टवान्, यत्र किल फलपक्कवदन्तुजम्बूवृक्षाः सन्ति। गाः, स्तनभारात् मन्दगमनाः, भगवतः आह्वाने शीघ्रं आगच्छन्ति, स्तनाः स्नेहात् सिक्ताः। वनवासिनः, हृष्टाः, वृक्षपङ्क्तीन् मधुस्रवणयुक्ताः दृष्ट्वा, पर्वतानिकटे गुहाः जलधाराप्रवाहितध्वनिभिः निनादिताः। कदाचित्, वृक्षगुहासु वर्षायां, भगवान् प्रविश्य तत्र रमते, मूलकन्दफलानि भक्षयन्। संकर्षणेन गोपैः सह, तटस्थशिलायां, जलसमीपे, दधिचावलम् आनीतम् भक्षयन्, मित्रैः सह भोजनम् अकरोत्।