राजर्षिः परीक्षित् भगवन्तं सूतं महायोगिनं सस्मार, तस्य सन्निधौ महापातकानि अपि जनानां शीघ्रं विनश्यन्ति, यथा विष्णुना दानवानां विनाशः क्रियते। तदा सः प्रार्थयामास—पाण्डुपुत्रप्रियः श्रीकृष्णः स्वकुलस्य स्नेहात् स्वमातुल्यान् अपि स्वीकृतवान्, स मयि प्रसन्नो भवतु। अन्यथा, वयं मर्त्याः, विशेषतः मृत्युप्राप्ताः, कथं तव साक्षात्कारं प्राप्नुयाम, यः अव्यक्तस्थितचित्तः सिद्धः च वनवासः च अस्ति? अतः, योगिनां श्रेष्ठ, त्वां पृच्छामि—परमं पुरुषार्थं किं? मृत्युसमीपे सर्वथा कर्तव्यं किम्? किं श्रोतव्यं, किं कीर्तितव्यं, किं कर्तव्यं, किं स्मर्तव्यं, किं वा पूज्यं जनैः? अथवा, एतेभ्यः विपरीतमपि यद्यस्ति, तत् ब्रूहि। नूनं, ब्रह्मन्, गृहेषु गृहीणां भगवत्सन्निधिः न दृश्यते, अपि च गवां दुग्धदोहने काले। एवं राजा सौम्यैः वाक्यैः पृष्टः सः बदारायणिसुतः विद्वान् उत्तरम् अदात्। श्रीस्याः स्वातन्त्र्यादिगुणाः, सुखं दुःखस्य च समाप्तिः; दुःखं तु सुखेच्छया जायते। पण्डितः बन्धनं मोक्षं च वेत्ति। मूढः आत्मानं देहादिषु मन्यते; मम मार्गः वेदः कथ्यते। चित्तस्य विक्षेपः पन्था विपरीतः; स्वर्गः सत्त्वगुणोदयः। नरकः तमो गर्वश्च; मित्रं गुरु आत्मैव एकः। गृहम् इदं शरीरम्; गुणेषु सम्पदाम् मानवता; धन्यः सः यः गुणसम्पन्नः। असन्तुष्टः दरिद्रः; इन्द्रियनिग्रहाभावः कृपणः। गुणेषु अनासक्तचित्तः ईश्वरः; आसक्तः विपरीतः। उद्धव, तव प्रश्नाः सम्यक् उत्तरिताः। धर्माधर्मयोः लक्षणानि विस्तरेण किम्? गुणेषु दोषदर्शनं दोषः, गुणः तु यः उभयात् विमुक्तः। एवं शुकदेवः कथयति—गोपाः गोप्यः प्रति कृष्णरामयोः अद्भुतकृत्यानि आख्यायन्—कथं वनदाहः शमितः, कथं प्रलम्बासुरः हतः। तद्वचनं श्रुत्वा वृद्धगोपाः गोप्यश्च विस्मिताः सन्तः, व्रजं प्राप्तौ कृष्णरामौ देवतानां श्रेष्ठौ इति मेनिरे। ततः सर्वभूतसमुद्भूता वर्षाकालः आरब्धः, दिशः विद्युता दीप्ताः, गगनमपि पृथिवी च गर्जितैः निनदिते। गगनं घनघनैः मेघैः, विद्युत्प्रभाभिः, गर्जितैः च, आवृतं मन्दप्रकाशम् इव, गुणोपेतं ब्रह्मेव। यदा समयः प्राप्तः, तदा मेघाः स्वशक्त्या भूमेः अष्टमासान् आहृत्य जलं मुमुचुः। महान्तः मेघाः विद्युत्संयुक्ताः तीव्रवातैः कम्पिताः, जीवनदायिनं वर्षं अमुञ्चन्, यथा करुणा एव। सूर्येण तप्तां भूमिं, तृषार्तां, वर्षेण सिञ्चन्ति, यथा तपसा कृशं देहं फलप्राप्त्या पुनः पुष्टिं यान्ति। रात्रौ केवलं शलभाः तमसि दीप्ताः, न तु ग्रहाः, यथा कलौ पापेन वेदाः न दीप्ताः पाखण्डिषु। मेघनिनादं श्रुत्वा, मूकाः मण्डूकाः कूजन्ति, यथा ब्राह्मणाः संकल्पान्ते पुनः स्वाध्यायं कुर्वन्ति। सूक्ष्मनद्यः शुष्काः, मार्गं त्यक्त्वा, पुनः प्रवहन्ति, यथा स्वाधीनस्य पुरुषस्य धनबलम्। भूमिः हरितग्राम्या, रक्तैः इन्द्रगोपैः च, छायायुक्ता छत्रैः, यथा पुरुषाणां श्रीः। क्षेत्राणि सस्यसमृद्धानि कृषकान् हर्षयन्ति, गर्वितान् तु, भाग्याधीनत्वं न जानन्ति, शोकयन्ति। स्थलजलचराः सर्वे, नववर्षेण सिञ्चिताः, रम्यरूपधारिणः, यथा हरिसेवया। नदी अनेकनदीसम्बद्धा, वातचालिततरङ्गा, उन्मत्तयोगिनः चित्तवत् रजःसत्त्वादिभिः चलिता। पर्वताः वर्षधाराभिः ताडिताः, न कम्पन्ते, यथा परमात्मनिष्ठचित्ताः आपद्भिः न चलन्ति। मार्गाः तृणैः छन्नाः, चिन्हरहिताः, यथा ब्राह्मणैः उपेक्षिताः वेदाः कलिकलेन तिरस्कृताः। यथा मेघेषु विद्युत् क्षणिका, तथा जनानां बन्धनानि, तथा स्त्रीणां नित्यं स्थैर्यं न तिष्ठति, गुणयुक्तेष्वपि पुरुषेषु। दिवि इन्द्रधनुः निर्गुणं सन् अपि गुणवन्मिव दृश्यते, यथा गुणाभिव्यक्तौ निर्गुणः अपि गुणवानिव। चन्द्रः मेघैः स्वदीप्त्या आवृतः, न प्रकाशते, यथा अहंकारेण आच्छन्नः पुरुषः स्वतेजसा न दीप्तः। मेघागमनहृष्टाः मयूराः नृत्यन्ति, गृहेषु तु तुषारार्ताः प्रभोः आगमनं प्रतीक्षन्ते, यथा भक्ताः हरिम्। वृक्षाः मूलेन जलं पीत्वा, रूपं पुनः लभन्ते, पूर्वं तु तपसा क्लान्ताः, यथा पुरुषः कामैः क्लान्तः। क्रौञ्चाः शान्तजलाशयेषु, यथा निरर्थकाशाभिः गृहेषु कर्मक्लेशयुक्ताः जनाः। वर्षपतेः प्रवाहैः तटिन्यः भग्नाः, यथा कलौ पाखण्डिवाक्यैः वेदमार्गः भग्नः। मेघाः वातचालिताः जीवेषु अमृतरूपं जलं मुमुचुः, यथा धनाधिपाः द्विजैः प्रेरिताः काले दानं कुर्वन्ति। एवं हरिः सखा गोपैः, गोसङ्घैः च परिवृतः, पक्कखर्जूरजम्बुवनं प्रविश्य रमते। गावः स्थनभारगुरुभिः मन्दगमाः, भगवत्प्रेरणे शीघ्रं यान्ति, स्नेहेन सिक्तस्तन्याः। वनवासिनः प्रमुदिताः, मधुरसार्द्रतरूवल्लीदर्शनेन हृष्टाः, गिरिसमीपे गुहासु जलधारानिनादं शृण्वन्तः। कदाचित् वृक्षच्छिद्रेषु गुहासु वा वर्षा पतति, तत्र भगवान् प्रविश्य आनन्दं प्राप्नोति, मूलकन्दफलानि च भुङ्क्ते।