राजा परीक्षित्, भगवत्सेवकः, तं मुनिं समीपमुपेत्य, यः शान्तचित्तः स्थितः आसीत्, यस्य प्रज्ञा कदापि न क्षीणा, स विनयपूर्वकं शिरसा नमित्वा, कृताञ्जलिः, सुस्निग्धैः वचोभिः स मान्यं सत्कारमकरोत्। सः सान्त्वनया वाचा पप्रच्छ— "भो ब्राह्मण, अद्य वयं क्षत्रियाः तव कृपया सेवायाः पात्रत्वं प्राप्ताः, यः अतिथिरूपेण आगतः अस्माकं भूमिं पावनां कृतवान्। त्वां स्मृत्वा एव नृणां गृहाणि साक्षात् शुद्धानि भवन्ति—किं पुनः दृष्ट्वा, स्पृष्ट्वा, पादप्रक्षालनं कृत्वा, आसनादिं समर्प्य वा? तव साक्षात्कारेण, महायोगिन्, जनानां घोरतराणि अपि पापानि त्वरितं नश्यन्ति, यथा दानवान् विष्णुना। पाण्डुपुत्रप्रियः भगवान् कृष्णः मयि तुष्टिं कुर्यात्, यः स्वकुलस्य स्नेहात् स्वस्रीयान् स्वीकृतवान्। अन्यथा, कथं वयं मर्त्याः, विशेषतः मृत्युसमीपस्थिताः, तव सन्निधिं प्राप्नुयाम, यस्य चेतः अव्यक्ते स्थिरं, यः सिद्धः, अरण्यनिवासी च? अतः, त्वां पृच्छामि, योगिनां श्रेष्ठ, परमार्थं विषये—मृत्युसन्निकर्षे कः कर्तव्यः सर्वथा? किं श्रोतव्यं, कीर्तयितव्यं, कर्तव्यं, स्मर्तव्यं, पूज्यं च जनैः, भगवन्? अथवा, यदि किमपि तद्विपरीतं अस्ति, तदपि ब्रूहि। नूनं, ब्राह्मण, गृहेषु गृहीणां भगवतः साक्षात्करो न दृश्यते, नापि दुग्धदोहने।" एवं राजा सान्त्वनया वाचा पृष्टः, बुद्धिमान् बादरायणिपुत्रः प्राज्ञः प्रत्युवाच— "श्रियाः गुणाः स्वातन्त्र्यादयः; सुखं हि सुखदुःखयोः समाप्तिः। दुःखं तु कामनायाः फलम्। पण्डितः बन्धनं मोक्षं च वेत्ति। मूढः शरीरादिषु आत्मानं मन्यते; मम मार्गः वेदः कथ्यते। चित्तस्य विक्षेपः पन्थाः पापः; स्वर्गः सत्त्वगुणस्य उदयः। नरकः तमः अहङ्कारः च; मित्रं, गुरु, आत्मा चैकः। गृहम् इदं शरीरम्; गुणेषु धनं मानवता; स एव धनवान् यः गुणवान्। स दरिद्रः यः अलुब्धः; दुःख्यः यः इन्द्रियनिग्रहं न कृतवान्। यः चित्तं गुणेषु अनासक्तं, स ईश्वरः; गुणेषु आसक्तिः तद्विपरीता। उद्धव, तव प्रश्नाः सम्यक् उत्तरिताः। धर्माधर्मयोः लक्षणेषु अधिकं किमु वक्तव्यम्? गुणदोषयोः दोषदर्शनं दोषः; निर्गुणत्वं तु धर्मः।" एवमुक्ते, शुकदेवः पुनः कथां प्रावर्तयत्— गोपाः तयोः अद्भुतकृत्यानि स्त्रीभ्यः निवेदयामासुः—कथं वनदाहः शमितः, कथं प्रलम्बो हतः इति। तच्छ्रुत्वा, वृद्धगोपाः गोप्यश्च विस्मिताः, व्रजमागतं कृष्णं रामं च देवानां श्रेष्ठममन्यन्त। ततः सर्वजीवसंयुक्तः वर्षाकालः समुत्पन्नः, दिशः विद्युत्कोटिभिः प्रकाशिताः, गगनमिव पृथिवी च गर्जितैः निनदिते। गगनं घनघनैः मेघैः आच्छन्नं, विद्युत्प्रभाभिः भूषितं, गर्जितैः कम्पितं, स्वल्पप्रकाशं, गुणात्मना ब्रह्मण इव। काले प्राप्ते, मेघाः स्वबलात् भूमेः अष्टमासान् संचितम् जलं स्रवयितुं प्रारब्धाः। महान्तः मेघाः, विद्युत्संयुक्ताः, प्रचण्डवातैः कम्पिताः, जीवनदायिनं वर्षं स्रवयन्ति, दययैव इव। सूर्येण तप्तं, शुष्कं च पृथिवीं वर्षेण सिक्तां, यथा तपसा कृशितं देहं फलप्राप्त्या पुष्टिं लभते। रात्रौ केवलं दीप्यन्ते तिमिरमधि ज्वलन्तः पतङ्गाः, न तु ग्रहाः—यथा कलौ वेदाः पाषण्डिभिः पापेन न प्रकाशन्ते। मेघनिनादं श्रुत्वा, मेघाः यथा वदन्ति, तद्वत् मेघनिनादं श्रुत्वा, निस्तब्धाः मण्डूकाः कूजन्ति—यथा ब्राह्मणाः व्रतानन्तरं पुनः स्वाध्यायं कुर्वन्ति। क्षीणसरितः, स्वमार्गं त्यक्त्वा, पुनः प्रवहन्ति—यथा स्वतन्त्रस्य पुरुषस्य धनं बलं च पुनः प्रवर्तते। पृथिवी तृणैः हरिता, इन्द्रगोपैः रक्तवर्णा, छत्रैः छायिता—यथा पुरुषाणां श्रीः। शस्यशालिन्यः कृषकानन्ददायिन्यः, अहङ्कारिणां तु, ये भाग्यं न जानन्ति, दुःखहेतवः। सर्वे स्थावरजङ्गमाः नववर्षेण सिञ्चिताः, शोभमानाः, यथा हरिसेवया। सरितः, नानाजलधाराभिः संयुक्ताः, वातवेगैः तरङ्गिताः, स्फुटन्ति—यथा अल्पयोगिनः चित्तं रागगुणैः विक्षिप्यते। पर्वतानि, वर्षधाराभिः ताडितानि, न कम्पन्ते—यथा परमार्थनिष्ठस्य चित्तं क्लेशैः न विकम्पते। मार्गाः तृणैः आवृताः, चिह्नरहिताः—यथा कालौ ब्राह्मणैः उपेक्षिताः वेदाः कलिक्लिष्टैः। स्त्रीणां पुरुषेषु, गुणसंपन्नेष्वपि, स्थैर्यं न तिष्ठति, यथा मेघेषु विद्युत्। दिवि इन्द्रधनुः निर्गुणं दृश्यते, गुणवदिव—यथा गुणप्रकाशे निर्गुणः पुरुषः गुणवानिव दृश्यते। चन्द्रमाः मेघैः स्वदीप्त्या आवृतः न प्रकाशते—यथा अहंकारेण मूढः स्वप्रकाशः न दृश्यते। मयूराः, मेघागमनस्मिताः, प्रमुद्यन्ते; किन्तु गृहेषु, तप्तचित्ताः, भगवदागमनं प्रतीक्षन्ते—यथा भक्ताः। वृक्षाः, मूलैः जलं पीत्वा, पूर्वं तपसा शुष्काः, पुनः स्वरूपं प्राप्नुवन्ति—यथा इच्छाफलप्राप्त्या। बकाः शान्तजलाशये उपविशन्ति—यथा निरर्थकाभिलाषिणः गृहेषु अशान्तकर्मसु वसन्ति। वर्षपतेः प्रेषितैः जलधाराभिः तटबन्धाः भग्नाः—यथा कलौ पाषण्डवाक्यैः वेदमार्गः भग्नः। मेघाः, वातैः प्रेरिताः, जीवेषु अमृतरूपं जलं स्रवयन्ति—यथा धनिनः द्विजैः प्रेरिताः काले दानं यच्छन्ति। एवं, हरिः, सखाैः सहितः, गवां गोपैः च परिवृतः, तन्मधुरवनं प्रविवेश, यत्र पिण्डीतानि कदलीफलानि जम्बूनि च आसन्, रमणाय।