कृष्णस्य वर्णः श्यामलः, यौवनसौन्दर्यं नित्यनूतनं, अङ्गानि च शुभलक्षणैः भूषितानि आसन्। तस्य मनोहरस्मितेन स्त्रीणां चित्तानि आकृष्टानि। ऋषयः अपि, यद्यपि तस्य तत्त्वं जानन्तः, तस्य महिमानं गूढत्वात्, तं सम्मानितुम् उपविष्टस्थानात् उत्थाय समुपविविशुः। तस्मिन्नेव क्षणे, विष्णुरातः पारिक्षित् स सुस्वागतम् अर्हति इति मत्वा, शिरसि नमित्वा तं मह्यम् अतिथिं पूजयामास। तदा बालाः स्त्रियश्च मूढाः बहिः निष्क्रान्ताः, स च अतिथिः महोपविष्टे आसने सम्यक् उपवेश्यते स्म। तत्र ब्रह्मर्षिः, राजर्षिः, देवर्षिः सङ्घैः परिवृतः सः तेजस्वी मुनिः, इव चन्द्रमाः तारा-ग्रह-नक्षत्रगणैः परिवृतः, विराजमानः बभूव। राजा पारिक्षित्, भगवत्कृपापात्रः, समीपं गतः, सान्त्वयन्, शिरसा प्रणम्य, अञ्जलिं बध्वा, प्रीतिस्निग्धया वाचा तं पप्रच्छ। स उवाच—"ब्राह्मण, अद्य वयं केवलं क्षत्रियाः अपि, तव कृपया, तव आगमनात्, सेवायाः पात्राणि अभवाम। स्मरणमात्रेण तव, नराणां गृहेषु तत्कालं शुद्धिः जायते—किं पुनः दर्शनस्पर्शनपादप्रक्षालनासनोपवेशनादिभिः? तव सन्निधानेन, महायोगिन्, जनानां महापापानि अपि क्षणेन विनश्यन्ति, यथा दैत्याः विष्णुना। भगवान् कृष्णः, पाण्डुपुत्रप्रियः, मयि तुष्टिं कुर्यात्, यः स्वकुलप्रेम्णा स्वपित्र्व्यबान्धवान् अङ्गीकृतवान्। अन्यथा कथं वयं मर्त्याः, विशेषतः मृत्युप्रायाः, तव साक्षात्कारं प्राप्नुयाम, यः अनवस्थितचित्तः, सिद्धः, वनवास्यपि? अतः त्वां पृच्छामि, योगिनां श्रेष्ठ, परं पुरुषार्थम्—मृत्युसमीपे कः कर्तव्यः? किं श्रोतव्यं, कीर्तनीयम्, कर्तव्यं, स्मरणीयं, पूजनीयमिति, हे प्रभो, अथवा यद्यन्यत् किञ्चिदस्ति तदपि ब्रूहि। नूनं, ब्राह्मण, गृहीणां गृहेषु भगवतः साक्षात्कारो न दृश्यते, नापि दुग्धदोहने।" इति। एवं राज्ञा सान्त्वयित्वा पृष्टः, बुद्धिमान् बादरायणसुतः प्राज्ञः प्रत्युवाच। "श्रियः गुणाः स्वातन्त्र्यादयः; सुखं दुःखस्य सुखस्य च अन्तः। दुःखं तु सुखकाङ्क्षायाः। ज्ञानी बन्धं मोक्षं च वेत्ति। मूढः देहादिषु आत्मानं मन्यते; मम मार्गः वेदः इति। चित्तविक्षेपः पन्थाः विपरीतः; स्वर्गः सत्त्वगुणस्य उदयः। नरकः अन्धकारः अहङ्कारश्च; मित्रं गुरु आत्मा चैकः। गृहम् इदं शरीरम्; गुणैः यः धनवान् स एव मानवः, स एव धन्यः। यः तृप्तः न भवति स दरिद्रः; इन्द्रियनिग्रहं न कृतवान् स दीनः। गुणेषु अनासक्तचित्तः स्वामी; तद्विपरीतः तु दासः।" "उद्धव, सर्वे प्रश्नाः सम्यक् उत्तरिताः। गुणदोषयोः लक्षणस्य विस्तरेण किम्? गुणेषु दोषदर्शनं दोष एव; गुणः तु स एव यः उभयात् विमुक्तः।" एवं शुकदेवः उवाच—"गोपाः स्त्रीभ्यः तयोः—कृष्णस्य रामस्य च—अद्भुतकर्माणि न्यवेदयन्, यथा दावानलं व्युपशम्य, प्रलम्बं च हत्वा। इति श्रुत्वा, वृद्धगोपाः गोप्यश्च, विस्मिताः, कृष्णं रामं च व्रजं प्राप्तौ, देवानाम् अपि अग्र्यम् अमन्यन्त। ततः वर्षाकालः समुपस्थितः, सर्वभूतैः सह उत्पन्नः, दिशः विद्योतमानाः, गगनं पृथिवी च गर्जितैः निनदिते। आकाशः घनैः मेघैः घनः, विद्युत्प्रभाभिः, मेघगर्जनैः कम्पितः, मन्दप्रभः, गुणवत् ब्रह्मेव आच्छन्नः। कालानुसारं, मेघाः स्वबलात् भूमेः अष्टमासान् आक्रान्तं जलं वृष्टिं स्रवितुम् आरब्धाः। महान्तः मेघाः, विद्युत्प्रभाभिः सह, तीव्रेण वायुनाऽपि कम्पिताः, प्राणदं वर्षं स्रवयन्ति, दयैव। सूर्यतापेन शुष्किता भूमिः वर्षेण सिक्ताभूत्, यथा तपसा कृशं शरीरं कामफलप्राप्त्या पुष्टिम् आप्नोति। रात्रौ केवलं ज्वलन्त्यः शलभाः तमसि दीप्ताः, न तु नक्षत्राणि, यथा कलौ पापेन वेदाः पाखण्डेषु न प्रकाशन्ते। मेघनिनादं श्रुत्वा, मेढकाः, यः पूर्वं मौनिनः, पुनः कूजन्तः, यथा ब्राह्मणाः व्रतसमाप्त्यां जपन्ति। क्षीणस्रोतसः नद्यः पुनः प्रवहन्त्यः, यथा स्वातन्त्र्येण पुरुषस्य वित्तबलं वर्धते। भूमिः नवकुसुमैः हरिता, इन्द्रगोपैः रक्ताभा, छत्रिकाभिः छायिता, यथा पुरुषस्य लक्ष्मीः। क्षेत्राणि धान्यसमृद्धानि कृषकान् हर्षयन्ति, अहङ्कारिणः तु भाग्यं न जानन्ति, ते शोकं प्राप्नुवन्ति। स्थलजलेषु सर्वे प्राणीन्द्राः वर्षेण तर्पिताः, शोभां प्राप्नुवन्ति, यथा हरिसेवया। नदी, बहुस्रोतसां संगमे, वातवेगात् तरङ्गैः स्फुरन्ती, यथा अल्पवयस्य योगिनः रजोगुणादिभिः चित्तचञ्चलता। पर्वतानि, वर्षधाराभिः ताडितानि अपि, न कम्पन्ते, यथा परमात्मनि स्थितचित्ताः विपत्तिषु न चलन्ति। मार्गाः तृणैः अचिन्हिताः, यथा कलौ ब्राह्मणैः उपेक्षिताः वेदाः। स्त्रीणां पुरुषेषु निष्ठा, यथा मेघेषु विद्युत्, क्षणिका, गुणिनाम् अपि न स्थिरा। गगने इन्द्रधनुः निर्गुणम् अपि, गुणवत् इव दृश्यते, यथा गुणाभासे निर्गुणः अपि गुणवानिव दृश्यते। चन्द्रमा, स्वप्रभया मेघैः आच्छन्नः, न प्रकाशते, यथा अहङ्कारदोषेण पुरुषः स्वतेजसा न दीप्तः। मयूराः मेघागमनात् हृष्टाः, नृत्यन्ति, यथा भक्ताः भगवतः आगमनस्य प्रतीक्षां कुर्वन्ति। वृक्षाः, मूलैः जलं पित्वा, रूपं पुनः प्राप्नुवन्ति, यथा इच्छाफलसिद्ध्याऽतितपसा कृशः जनः पुष्टिम् आप्नोति। बालाकाः, सरस्सु शान्ते, उपविष्टाः, यथा निरर्थकाशाभिलाषिणः गृहक्लेशयुक्ते गृहे वसन्ति।