ततस् तत्रैव व्यासपुत्रः भगवान् शुकदेवः अकस्मादेव समागतः, यः किञ्चित् अपेक्षारहितः पृथिवीं परिभ्रमन् अज्ञातलिङ्ग एव स्वलाभेन तुष्टः, बालकैः परिवृतः, परिवेषकवद्वेषधारी च। स तु षोडशवयस्कः, कोमलपादकरचरणोरूभुजस्कन्धगण्डः, सुश्लक्ष्णाङ्गः, दीर्घनयनः, समोन्नासिककर्णः, सुब्रह्मा, प्रदीप्तवदनः, शङ्खकण्ठः। तस्य गूढजत्रुकः, विस्तृतोन्नतवक्षाः, गम्भीरनाभिः, वलित्रिवलितस्निग्धपार्श्वः, दिगम्बरः, विकीर्णकेशः, दीर्घबाहुः, देवश्रेष्ठसदृशः च। तस्य श्यामवर्णः, नित्यनवयौवनरूपः, शुभलक्षणाङ्किताङ्गः, मनोज्ञस्मितः, स्त्रीणां मनांसि हरन्। मुनयः अपि तस्य स्वरूपं विज्ञाय, तस्य महिमानं गूढं दृष्ट्वा, उपविष्टाः उत्थाय तम् अर्चितवन्तः। ततः विष्णुरातः पारिक्षित् स सञ्जातः अतिथिं शिरसा वन्द्य पूजयामास। तदा बालाः स्त्रियश्चाज्ञाः निवृत्ताः, स मह्यां आसने सम्यक् उपवेशितः। तत्र ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवर्षिसंघैः परिवृतः, स महायशाः मुनिः नक्षत्रताराग्रहगणैरिव चन्द्रः स्फुरन् विराजते स्म। तं शांतमुपविष्टं ज्ञानवृद्धिं मुनिं, भक्तिमान् राजा प्रणम्य कृताञ्जलिः सान्त्ववचोभिः पप्रच्छ। पारिक्षित् उवाच— "ब्राह्मण, अद्य वयं क्षत्रियाः सेवायाः पात्रत्वं प्राप्ताः, यः त्वया अनुग्रहात् अतिथित्वेन आगत्य अस्माकं भूमिं पुण्यां कृतवतः। स्मरणमात्रेण तव, नराणां गृहाणि क्षिप्रं शुद्ध्यन्ति, किं पुनः दृष्ट्वा, स्पृष्ट्वा, पाद्येन, आसनादिना वा? तव सन्निधिना, महायोगिन्, जनानां गुरुतरपापानि अपि क्षिप्रं विनश्यन्ति, यथा दानवान् विष्णुना। पाण्डुप्रियः श्रीकृष्णः मयि तुष्टः स्यात्, यः स्वबन्धून् स्वस्नेहात् स्वकुलं प्रति गृहीतवान्। अन्यथा वयं मर्त्याः, विशेषतः मृत्युप्रायाः, कथं तव साक्षात्कारं प्राप्तवन्तः, यः अव्यक्ते स्थिरमति, सिद्धः, वनवासी च? अतः त्वां योगिनां श्रेष्ठं परं पुरुषार्थं पृच्छामि—कः पुरुषः सर्वथा कर्तव्यः स्यात् मृत्युसन्निकर्षे? किं श्रोतव्यं, कीर्तितव्यं, कर्तव्यं, स्मर्तव्यं, पूज्यं वा, भगवन्? अथ वा अन्यदस्ति चेत्, तदपि ब्रूहि। नूनं भगवत्सन्निधिः गृहिणां गृहेषु न दृश्यते, नापि दुग्धदोहने अपि।" एवं राजा सान्त्ववचोभिः पृष्टः, सूतः उवाच, बुद्धिमान् बदरायणसुतः प्रत्युवाच। "श्रियाः स्वातन्त्र्यादिगुणाः, सुखं दुःखस्य च सुखस्य च समाप्तिः, दुःखं तु सुखकामनया जायते। पण्डितः बन्धनं मोक्षं च वेत्ति। मूढः आत्मानं देहादिषु मन्यते; मम मार्गः वेदः इति प्रसिद्धः। चित्तविक्षेपः पन्थाः कुत्सितः, स्वर्गः सत्त्वगुणस्य विकासः। नरकः तमोमदौ; मित्रं, गुरु, आत्मा चैकः। गृहम् शरीरम्; गुणेषु संपद्वान् मानवः धनवान्, तु तत्तद्गुणयुक्तः। असंतुष्टः दरिद्रः; असंयत इन्द्रियः कृपणः। गुणेषु अनासक्तचित्तः ईश्वरः; तद्विपरीतः तद्विपरीतः।" "उद्धव, तव प्रश्नाः सम्यक् उत्तरिताः। किं पुनः पुण्यापुण्यलक्षणस्य विस्तारः? गुणदोषयोः दोषदर्शनं दोषः, गुणः तु उभयाभावः।" शुकदेवः उवाच— तदनन्तरं गोपाः स्त्रीभ्यः तयोः क्रीडायाः अद्भुतकथाः न्यवेदयन्—कथं वह्निप्रशमनं, प्रलम्बवधश्च। तच्छ्रुत्वा वृद्धगोप्यः गोपाः च विस्मयाकुलाः, वृजं प्राप्तौ कृष्णरामौ देवश्रेष्ठाविति न्यवेदयन्। ततः वर्षाकालः समारब्धः, सर्वजीवसमेतः, दिशः विद्युत्प्रभाभिः स्पष्टाः, गगनमण्डलं पृथिवी च गर्जितैः निनदिते। आकाशः घनैः श्यामैः, विद्युत्प्रभाभिः, मेघगर्जितैः च, मन्दप्रभः, तदिव गुणैः आवृतं ब्रह्म यथा। काले समुपस्थिते, मेघाः स्वशक्त्या, अष्टमासपर्यन्तं भूमेः उदकं संवाह्य, वर्षयितुं प्रारब्धवन्तः। महाघनाः, विद्युत्प्रभाभिः, तीव्रवातैः कम्पिताः, जीवनदायिनं वर्षं वर्षन्ति, यथा करुणा। सूर्यतप्तं, दग्धां च पृथिवीं वर्षेण सिक्तां, यथा तपसा कृशं देहं फलप्राप्त्या पुष्टिं लभते। रात्रौ केवलं अग्निशलभाः तमसि दीप्ताः, न तु नक्षत्रग्रहाः, यथा कलौ वेदाः पापात् पाखण्डेषु न प्रकाशन्ते। मेघगर्जनं श्रुत्वा, मूकाः मण्डूकाः, यथा व्रतान्ते ब्राह्मणाः स्वाध्यायं कुर्वन्ति, कूजनं आरब्धवन्तः। सूक्ष्मनद्यः शुष्काः, मार्गभ्रान्ताः, पुनः प्रवहन्त्यः, यथा स्वच्छन्दस्य पुरुषस्य वित्तबलम्। पृथिवी तृणैः हरिता, इन्द्रगोपैः रक्तवर्णा, छत्रैः छायिता, यथा पुरुषस्य श्रीः। क्षेत्राणि धान्यसमृद्धानि कृषकानां हर्षाय, अभिमानिनां तु दुःखाय, ये भाग्यं न जानन्ति। स्थलजलचराः सर्वे, नूतनवर्षेण सिञ्चिताः, शोभायमानाः, यथा हरेः सेवया। नदी, बहुभिः स्रोतांसि संयोग्य, वातवेगैः ऊर्मिभिः स्फुरन्ती, यथा अल्पयोगिनः मनः रजोगुणादिभिः व्याकुलम्। पर्वतानां शिखराणि, वर्षधाराभिः ताडितानि अपि, न कम्पितानि, यथा परं ब्रह्मणि स्थितचित्तस्य पुरुषस्य आपद्भिः न विकम्पते। मार्गाः तृणैः आच्छादिताः, अलक्षिताः, यथा वेदाः ब्राह्मणैः उपेक्षिताः, कलिकलेन च छन्नाः। स्त्रीणां पुरुषेषु, गुणवत्सु अपि, स्थैर्यम् अल्पमेव, यथा मेघेषु विद्युतः। आकाशे इन्द्रधनुः गुणरहितं सन्, गुणवत् इव दृश्यते; यथा गुणाविर्भावे निर्गुणः अपि गुणीव दृश्यते। चन्द्रः, स्वदीप्त्या मेघैः आवृतः, न प्रकाशते, यथा अहंकारेण बद्धः पुरुषः स्वतेजसा न प्रकाशते।