ततः पारिक्षित् राजः ब्राह्मणान् संबोध्य प्रार्थयामास—“अत्र मृत्युप्रायाणां शुद्धं धर्मं किम्, किं कर्तव्यं, इति यूयं विचारयन्तु। अहम् आश्रयः, युष्माकं निर्देशे विश्वासं कृत्वा पृच्छामि।” एवम् तस्य प्रश्नस्य काले, व्यासपुत्रः भगवतः शुकदेवः अकस्मात् तत्र आगतः। स भूमौ अनपेक्षः विचरन्, चिन्हैः अप्रत्यभिज्ञेयः, स्वलाभे तुष्टः, बालैः परिवृतः, विडम्बनवेषधारी च आसीत्। स षोडशवर्षीयः, तस्य पादाः, हस्ताः, ऊरवः, बाहवः, स्कन्धाः, कपोलाः च सौम्याः आसन्। अङ्गानि मनोज्ञानि, नेत्रे विशालौ दीर्घौ, कर्णौ उन्नतवर्त्मनासिकायाः तुल्यौ, भ्रूः सुशोभनाः, मुखं दीप्तिमान्, ग्रीवा शङ्खनिभा। तस्य कण्ठास्थिभिः सुप्तैः, उरः विस्तीर्णः उन्नतः च, नाभिः गुह्यः वर्तुलः, उदरं रेखाभिः चिह्नितं मृदु च। वस्त्रहीनः, केशाः मुखे प्रसारिताः, बाहुः दीर्घः लम्बमानः, देवानां श्रेष्ठस्य सदृशः। श्यामवर्णः, नवयौवनशोभायुक्तः, अङ्गेषु शुभचिह्नैः अंकितः, मनोहरस्मितेन स्त्रीणां चित्तानि आकर्षयन्। ऋषयः अपि तस्य स्वरूपं जानन्तः, तस्य महिम्नः गुह्यत्वात्, आसनात् उत्थाय समादरं कृतवन्तः। विष्णुरातः पारिक्षित् तं अतिथिं नम्रशिरसा पूजयामास। यदा स्त्रियः बालाः च अज्ञानात् निवृत्ताः, तदा स महासनं उपविष्टः आसीत्। तत्र ब्रह्मर्षि-राजर्षि-देवर्षिसंघैः परिवृतः, स महायोगी चन्द्रः इव ग्रह-तारागणैः आवृतः प्रकाशमानः आसीत्। राजा भगवत्-भक्तः, तं शान्तमणिं, अविचलितज्ञानं, समीपं गत्वा, नम्रशिरसा, अञ्जलिं कृत्वा, विनयेन वाक्यम् अपृच्छत्। पारिक्षित् उवाच—“हे ब्राह्मण, अद्य वयं क्षत्रियाः तव कृपया सेवायाः पात्राः अभूत्, यः अतिथिः इह आगतः, भूमिं पवित्रां कृतवान्। तव स्मरणेन गृहाणि क्षणात् शुद्धानि भवन्ति—दर्शनं, स्पर्शनं, पादप्रक्षालनं, आसनदानं च किम् वक्तव्यम्? तव सन्निधाने, हे महायोगिन्, जनानां महापापानि क्षणेन विनश्यन्ति, यथा विष्णुना दानवाः। कृष्णः, पाण्डुपुत्रप्रियः, मयि प्रसन्नः भवतु, यः स्वबान्धवान् आत्मवंशस्नेहेन स्वीकारितवान्। अन्यथा, कथम् वयम् मर्त्याः, मृत्युप्रायाणः, तव दर्शनं लभेम, यस्य चित्तम् अव्यक्ते स्थितम्, सिद्धः, वनवासिन् च। अतः, योगिश्रेष्ठ, मृत्युसमीपे सर्वथा किम् कर्तव्यम्, तं परमं सिद्धिं पृच्छामि। किं श्रोतव्यम्, किं कीर्तितव्यम्, किम् कर्तव्यम्, किम् स्मरणीयम्, किम् पूजनीयम्, किम् अन्यद् विरोधि अस्ति चेत् तद् अपि वद। नूनम्, हे ब्राह्मण, गृहेषु गृहीणां भगवत्-प्रसादः न दृश्यते, गोरसस्य दोहने अपि न।" सूतः उवाच—एवं राज्ञा सौम्यवाक्यैः पृष्टः, बदारायणिपुत्रः विद्वान् प्रत्युवाच। श्रीगुणाः स्वातन्त्र्यादयः, सुखं दुःखस्य च समाप्तिः। दुःखं सुखेच्छायाः कारणम्। ज्ञानी बन्धनं मोक्षं च वेत्ति। मूढः देहादिषु अहंकारं करोति; मम मार्गः वेदः। मनस्य विक्षेपः विपथः; स्वर्गः सत्त्वगुणस्य उदयः। नरकः तमः अभिमानः च; मित्रः, गुरु, आत्मा एकः। गृहः देहः; मानवता गुणसम्पत्ति; धन्यः तस्यैव नाम। असन्तुष्टः दरिद्रः; इन्द्रियानुग्रहः न कृतः दीनः। गुणेषु अनासक्तः स्वामी; गुणेषु आसक्तः विपरीतः। हे उद्धव, सर्वे प्रश्नाः सम्यक् उत्तरिताः। धर्माधर्मलक्षणे विस्तरेण किम्? धर्मे दोषदर्शनम् दोषः, धर्मः तु दोषरहितः। शुकः उवाच—गोपाः स्त्रीभ्यः कृष्णरामयोः अद्भुतानि कर्माणि कथयामासुः—कथं वनाग्निः शान्तः, कथं प्रलम्बः हतः। तत् श्रुत्वा वृद्धगोपाः स्त्रियः च विस्मिताः, कृष्णं रामं च व्रजमागतम् देवश्रेष्ठौ इति मन्यन्ते। तदनन्तरं वर्षाकालः आरभ्य, सर्वजीवानां सह, दिशः प्रकाशिताः, आकाशभूमी गर्जितैः निनादिताः। आकाशः घनैः श्यामलैः, विद्युत्प्रभाभिः, गर्जितैः, आवृतः, अल्पप्रकाशः, गुणयुक्तं ब्रह्म इव। कालानुसारं मेघाः भूमेः आठमासं जलम् आकृष्य, स्वबलात् वर्षयन्ति। महान् मेघाः, विद्युत्सहिताः, तीव्रवायुभिः कम्पिताः, जीवनदायिनं वर्षं वर्षन्ति, दयायाः सदृशम्। सूर्येण शुष्किता भूमिः, वर्षेण सिंचितम्, तपस्यया कृशं शरीरं फलप्राप्तौ पुष्टं यथा। रात्रौ केवलं जुगुप्सिताः ज्वलन्ति, न ग्रहाः—कलियुगे पापेन वेदाः न दीप्ताः, तिरस्कृताः। मेघगर्जनं श्रुत्वा, मौनव्रतिनः मेंढकाः काकुः आरभन्ते—यथा ब्राह्मणाः व्रतानन्तरं पुनः पाठयन्ति। नदीकाः, क्षीणाः, मार्गत्यक्ताः, पुनः प्रवहन्ति—स्वतन्त्रस्य पुरुषस्य धनं, बलं च पुनः आगच्छति यथा। भूमिः तृणैः हरिता, इन्द्रगोपैः रक्तवर्णा, छत्रैः छायिता—यथा पुरुषस्य सौभाग्यं। कृषिभूमयः, फलसंपन्नाः, कृषकान् आनन्दयन्ति, अहंकारिणः दुःखयन्ति, यः भाग्यं न वेत्ति। स्थली-जलजीवानि, वर्षेण पुनः तृप्तानि, मनोज्ञरूपाणि धारयन्ति—हरिसेवया यथा। नदीः, नानास्रोतांसि संलग्नानि, वायुनाः प्रेरितैः तरङ्गैः उद्विग्नानि—अयुक्तयोगिनः मनः, रागगुणैः चञ्चलं यथा। पर्वताः वर्षधाराभिः आपीडिताः, न कम्पन्ते—यथा परमात्मनि स्थितचित्तः आपद्भिः न विकम्पते। मार्गाः, तृणैः आवृताः, लक्षणहीनाः—यथा वेदाः, ब्राह्मणैः उपेक्षिताः, कलहेन तिरस्कृताः। जनसंबन्धाः मेघेषु विद्युत् इव क्षणिकाः; स्त्रीणां स्थैर्यं गुणिनः पुरुषेषु अपि न स्थिरम्। आकाशे इन्द्रधनुः निर्गुणं, गुणयुक्तं इव दृश्यते; गुणाविर्भावे निर्गुणः पुरुषः गुणवान् इव दृश्यते। एवं शुकदेवस्य आगमनं, पारिक्षितस्य विनयपूर्वकं प्रश्नं, तस्य उत्तरं, वर्षाकालस्य आरम्भः, गोपगणस्य कृष्णरामयोः कर्मकथनं, भूमेः, आकाशस्य, जीवस्य च वर्षेण परिवर्तनं, योगिनः मनसः, धर्मस्य, स्त्रीधर्मस्य च विवेचनं, सर्वं एकस्मिन् प्रवाहेण सञ्जातम्।