सर्वे वयम् अद्यात्रैव स्थिताः स्म, यावत् सः पार्थिवः शरीरं त्यजति; ततः स भगवान् भक्तश्रेष्ठः रागशोकविवर्जितं परमं धाम प्राप्स्यति इति मुनिसङ्घः निश्चितवान्। तेषां वचः श्रुत्वा, परीक्षित्, मधुच्युतगुरुसमेतः, निरपेक्षः, समागतान् मुनीन् प्रणम्य, विष्णोः चरितश्रोतुकामः, विनयपूर्वकं तान् संबोधितवान्। सर्वे दिशः दिशः समागताः, यथा वेदाः त्रिषु लोकेषु रूपं गृह्णन्ति; अत्र वा अन्यत्र वा, परमहितस्य आत्मस्वरूपस्य च विनाभिप्रायः नास्ति। अतः, अहं भवतः, हे ब्राह्मणाः, पृच्छामि—अवलम्ब्य भवद्भिः निर्दिष्टमार्गं—मरणासन्नस्य कः शुद्धधर्मः, किम् अत्र चिन्तनीयम् इति। एवं तेषां मध्ये, व्यासपुत्रः महायशाः, आकस्मिकमत्र समुपेत्य, निरपेक्षः पृथिवीं सञ्चरन्, चिह्नैः दुर्निरीक्ष्यः, स्वलाभेन तुष्टः, बालैः परिवृतः, व्यङ्गवेषधरः, तत्र आगतः। सः षोडशवर्षीयः, मृदुपादकरचरणजङ्घबाहुश्रोणीकपोलः, सुकुमाराङ्गः, विशालदीर्घनेत्रः, समोन्नतनासापुटकर्णः, सुब्रह्मा, प्रभामयमुखः, शङ्खग्रीवः। गूढकटकः, विस्तीर्णोन्नतवक्षाः, गम्भीरनाभिः, वर्तुलरेखितपीनोदरः, नग्नः, विकीर्णकेशः, दीर्घबाहुः, देवश्रेष्ठसदृशः। श्यामवर्णः, नित्यनवयौवनः, शुभलक्षणाङ्कितः, मनोहरस्मितः, स्त्रीणां मनांसि मोहयन्, मुनयः अपि तस्य स्वरूपं ज्ञात्वा, तस्य महिमानं गोपयन्तः, आसनात् उत्थाय सम्मानम् अकार्षुः। विष्णुरातः परीक्षित्, तं अतिथिं शिरसा वन्द्य, पूजयामास; स्त्रीबालाः अज्ञानात् निवृत्ताः, सः महापीठे सम्यगासीत्। तत्र ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवर्षिसमूहैः परिवृतः, सः महायशाः मुनिः, इव चन्द्रः नक्षत्रग्रहगणैः परिवृतः, प्रकाशमानः आसीत्। तं शान्तं, अव्यभिचारिज्ञानं मुनिं, राजा भगवत्सेवकः, शिरसा प्रणम्य, कृताञ्जलिः, सौम्यया वाचा प्रह्वः पप्रच्छ। सः उवाच—हे ब्राह्मण, अद्य वयं क्षत्रियाः तव आगमनेन सेवायाः पात्राः अभवाम; तव कृपया, त्वं अस्माकं क्षेत्रं पावनं कृतवान्। त्वां स्मृत्वा एव मनुष्याणां गृहाः क्षणेन शुद्धाः भवन्ति; किं पुनः दर्शनस्पर्शनपादप्रक्षालनासनादिभिः? भवतः सन्निधाने, हे महायोगिन्, जनानां गुरुतरपापानि अपि तक्षणात् नश्यन्ति, यथा दैत्यान् विष्णुना। पाण्डुपुत्रप्रियः श्रीकृष्णः मयि तुष्टो भवतु; स्वस्वकुलस्नेहात् सः स्वपित्र्यपक्ष्यबान्धवान् अङ्गीकृतवान्। अन्यथा, वयं मरणासन्ना मर्त्याः कथं भवतः साक्षात्कारम् अलभाम? त्वं च निराकारस्थितचित्तः, सिद्धः, वनवासिनः। अतः, योगाचार्यश्रेष्ठ, अहं त्वां पृच्छामि—परमं पुरुषार्थं किम्? मरणसन्निकर्षे कः कर्तव्यः? किं श्रोतव्यं, किं जपनीयम्, किं कर्तव्यं, किं स्मरणीयं, किं पूजनीयम्? अथवा एतेभ्यः विपरीतम् अपि यदस्ति, तत् ब्रूहि। नूनं, हे ब्राह्मण, गृहेषु गृहीणां न विष्णोः सन्निधिः दृश्यते, दुग्धदोहने अपि न। इति सुतः—राज्ञा सौम्यया वाचा पृष्टः, सः बदारायणिसुतः विज्ञः प्रत्यूचत्। श्रियः स्वातन्त्र्यादयः गुणाः; सुखं दुःखयोः अन्तः। दुःखं सुखकामनया जायते। बन्धमोक्षौ ज्ञानी वेत्ति। मूढः देहादिषु आत्मानं मन्यते; मम मार्गः वेदः इति कथ्यते। मनोविक्षेपः कुण्ठः मार्गः; स्वर्गः सत्त्वगुणोदयः। नरकः तमः अहङ्कारः; मित्रगुर्वात्मनः ऐक्यम्। गृहम् इति शरीरम्; गुणैः सम्पद् मानवता; स एव धनवान् यः गुणसम्पन्नः। असन्तुष्टः दरिद्रः; इन्द्रियनिग्रहाभावः कृपणः। गुणेष्वनासक्तचित्तः स्वामी; गुणासक्तः विपरीतः। हे उद्धव, सर्वाणि प्रश्नानि यथावत् उत्तरितानि। धर्माधर्मलक्षणस्य विस्तरेण किं? गुणदोषयोः दोषदर्शनं दोषः; निर्गुणं धर्मलक्षणम्। शुकः उवाच—गोपाः स्त्रीभ्यः तयोः अद्भुतकृत्यं निवेदयामासुः—कथमग्निः शमितः, प्रलम्बश्च हतः। तत् श्रुत्वा, वृद्धगोपाः गोप्यश्च, विस्मिताः, कृष्णरामौ व्रजं प्राप्तौ देवश्रेष्ठौ इति मन्यन्ते स्म। ततः वृष्टिकालः समुत्पन्नः, सर्वजीवसमन्वितः, दिशः विद्युत्प्रकाशिताः, गगनमही गर्जितैः निनदिते। मेघैः सघनैः, विद्युत्प्रभाभिः, गर्जितनिनादैः, आच्छन्नं व्योम मन्दप्रकाशम् आसीत्—यथा गुणवद्ब्रह्म। समीचीनकाले, मेघाः स्वशक्त्या, भूमेः अष्टमासान् आकृष्टं जलं उत्सृजन्ति स्म। महान्तः मेघाः, विद्युदनुगताः, तीव्रवातप्रचालिताः, जीवनदं वृष्टिं स्रवयन्ति स्म, यथा करुणा। सूर्यतप्तं भूमिं, दग्धां, वृष्ट्या सिञ्चन्ति स्म—यथा तपसा क्षीणं देहं फललाभेन पुष्णाति। रात्रौ केवलं शलभा अन्धकारे प्रकाशन्ते स्म, न तु ग्रहाः—यथा कलौ वेदाः पाखण्डिनां पापेन न प्रकाशन्ति। मेघनिनादं श्रुत्वा, मूकाः मण्डूकाः कूजन्ति स्म—यथा ब्राह्मणाः उपवसित्य पुनः स्वाध्यायं कुर्वन्ति। क्षीणप्रवाहाः सरितः, पुनः प्रवहन्ति स्म—यथा स्वातन्त्र्येण पुरुषस्य वित्तबलं प्रवर्धते। भूमिः हरिततृणेन, रक्तैः इन्द्रगोपैः, छत्रैः छायितैः, शोभिता—यथा पुरुषाणां लक्ष्मीः। शस्यपूर्णानि क्षेत्राणि कृषकानन्दाय, अहङ्कृतानां दुःखाय, ये भाग्यं न जानन्ति। स्थलजलचराः सर्वे प्राणिनः, वृष्ट्या पुनः पुष्टाः, शोभनरूपा अभवन्—यथा हरिसेवया। सरित्, नानाप्रवाहसम्बद्धा, वातवेगचञ्चलतरङ्गा, विवर्धमाना—यथा अल्पवयस्य योगिनः रागगुणविक्षिप्तचित्तः। गिरयः, वृष्टिपातैः आहताः अपि, न कम्पन्ते—यथा परमात्मन्यवस्थितचित्ताः आपद्भिः न चलन्ति।