सर्वे महर्षयः समागताः पारिक्षितं प्रशंसन्तः तस्य कर्माणि अनुमोदन्तः, एवं तं प्रजाहिताय कृतप्रयत्नं भगवत्सद्गुणैः भूषितं, उत्तमैरपि स्तुतं, अभ्युवादन्। तत्रोक्तम्—कृष्णनिष्ठानां मध्ये, राजमुकुटेन भूषितं सिंहासनं ये शश्वदधितिष्ठन्ति, तैः तत्क्षणात् त्यक्तं न विस्मयः, केवलं भगवत्सन्निधिम् इच्छन्ति। सर्वे वयम् अद्य यावत् सः शरीरं त्यजति, तावत् अत्र स्थास्यामः; ततः सः भगवतो भक्तश्रेष्ठः रागशोकविवर्जितं परमं लोकं प्राप्स्यति। एवं ऋषिसभायाः वचनानि श्रुत्वा, पारिक्षित्, सह मधुच्युदेन गुरुणा, निर्दोषः, सभायां समागतान् नमस्कृत्य, विष्णोः कर्मश्रवणे उत्सुकः, तान् अभ्यधावत्। सर्वे दिशो दिशः समागताः—यथा वेदाः त्रिलोक्ये रूपं गृह्णन्ति—अत्र वा अन्यत्र वा, परमहितं आत्मस्वरूपं विना अन्यः प्रयोजनं नास्ति। अतः, अहं युष्मान् ब्राह्मणान् पृच्छामि—मृत्युमुखे स्थितस्य शुद्धः धर्मः कः? तत्र प्रवृत्ताः चिन्तयन्तु। ततः व्यासपुत्रः महायशाः, आकस्मात् भूमौ विचरन्, किमपि न अपेक्षन्, असाधारणचिह्नः, स्वलाभे तुष्टः, बालैः परिवृतः, वेशः विडम्बकः, तत्र आगतः। सः षोडशवर्षीयः, मृदुलपादहस्तजंघबाहुश्रोत्रगण्डः, शुभाङ्गः, दीर्घनेत्रः, समोन्नासिकश्रवणः, सुब्रह्मा, तेजस्वीमुखः, शङ्खकण्ठः। सुप्रच्छन्नक्लविकाः, विस्तीर्णोन्नतो वक्षाः, गम्भीरनाभिः, मृदुलवृत्तपृष्ठः, नग्नः, मुखे विततकेशः, दीर्घबाहुः, देवश्रेष्ठवत्। श्यामवर्णः, नित्यनवयौवनः, शुभलक्षणाङ्कितः, मनोहरस्मितः, स्त्रीणां मनांसि आकर्षन्। ऋषयः अपि तस्य स्वरूपं ज्ञात्वा, तस्य महत्त्वं गुह्यं मन्यमानाः, उपविष्टात् उत्तस्थुः। विष्णुरातः पारिक्षित्, आगतम् अतिथिं नमस्कृत्य, स्त्रीबालानां निर्गमनं कृत्वा, महासनं उपवेश्य, सत्कारं अकरोत्। तत्र ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवार्षिसंघैः परिवृतः, सः महर्षिः चन्द्रमिव ग्रहतारागणैः स्फुरन्, शोभाम् प्राप्नोत्। तं शान्तमासीनं, अव्यभिचारिणं, पारिक्षित् भगवद्भक्तः, नमस्कृत्य, अञ्जलिं बन्ध्य, सौम्यवाक्यैः पप्रच्छ। पारिक्षित् उवाच—हे ब्राह्मण, अद्य वयं क्षत्रियाः सेवायोग्याः अभूत; तव कृपया अतिथिरूपेण आगत्य, भूमिं पावनां कृतवान्। स्मरणेनापि तव, मनुष्यगृहाणि तत्क्षणात् शुद्ध्यन्ति—दर्शनस्पर्शनपादप्रक्षालनासनादिकं किं वक्तव्यम्? तव सन्निधाने, महायोगिन्, जनानां महापापानि अपि क्षणात् विनश्यन्ति—यथा विष्णुना दानवाः। पाण्डुपुत्रप्रियः कृष्णः मयि प्रसन्नः भवतु, तेन सः स्वबन्धून् स्नेहात् स्वीकारितवान्। अन्यथा, मरणायोज्जवलानां मृत्युमुखस्थैः, तव साक्षात्कारः कथं सम्भवेत्, यः अव्यक्तस्थितचित्तः, सिद्धः, वनवासी च? अतः, योगाचार्यश्रेष्ठ, अहं त्वां पृच्छामि—मृत्युसमीपे सर्वथा किम् कर्तव्यं? किम् श्रोतव्यम्, किम् कीर्तितव्यम्, किम् कर्तव्यम्, किम् स्मरणीयम्, किम् पूजनीयम्? अन्यद्विपरीतं चेत् अस्ति, तत् अपि ब्रूहि। नूनम्, ब्राह्मण, गृहस्थानां गृहे भगवत्सन्निधिः न दृश्यते—गोरसदोहकाले अपि न। सूतः उवाच—एवं राज्ञा सौम्यवाक्यैः पृष्टः, बदारायणिपुत्रः, विद्वान्, उत्तरं ददौ। श्रीगुणाः स्वतन्त्रतादयः; सुखम् सुखदुःखयोः अन्तः। दुःखं सुखेच्छया जायते। बन्धमोक्षयोः ज्ञाता पण्डितः। मूढः देहादिषु तदात्मानं मन्यते; मम मार्गः वेदः। मनोविक्षेपः विपथः; स्वर्गः सत्त्वगुणोदयं। नरकः तमः गर्वः च; मित्रगुरुस्वात्मा एकः। गृहः देहः; मानुषत्वं गुणसम्पदा; धन्यः स एव। असन्तुष्टः दरिद्रः; इन्द्रियानविजितः दीनः। गुणेष्वनासक्तचित्तः ईश्वरः; गुणासक्तः विपरीतः। हे उद्धव, सर्वे प्रश्नाः सम्यक् उत्तरिताः; पुण्यपापलक्षणं विस्तरेण किम्? दोषेषु गुणदर्शनं दोषः; गुणः तु द्वयवर्जितः। शुकः उवाच—गोपाः स्त्रीभ्यः कृष्णरामयोः अद्भुतकर्माणि कथयामासुः—वनाग्निनिर्दाहः, प्रलम्बवधः च। ततः वृद्धगोपाः, गोप्यः च, आश्चर्येण, कृष्णं रामं च, व्रजं प्राप्तौ, देवानां श्रेष्ठौ इति मन्यन्ते। अनन्तरं वर्षाकालः समारभत—सर्वजीवसहितः, दिशः दीप्ताः, नभोभूमी गर्जितैः निनदन्ति। गहनमेघैः, विद्युत्प्रभाभिः, गर्जनैः, आच्छादितं आकाशं मंदं प्रकाशम्, गुणयुक्तं ब्रह्मेव। यदा कालः आगतः, मेघाः स्वशक्त्या भूमेः आठमासं संगृहीतं जलं विसृजन्ति। महार्घमेघाः, विद्युत्सहिताः, तीव्रवायुभिः कम्पिताः, जीवनदं वर्षं वर्षन्ति—यथा दया। सूर्येण तप्तां भूमिं, वर्षेण सिक्तां, यथा तपस्याः कृशं शरीरं फलप्राप्तौ पुष्टं भवति। निशारम्भे, केवलं अग्निशलभाः तमसि दीप्ताः, न ग्रहाः—यथा कलौ पापेन वेदाः न नास्तिकेषु दीप्ताः। मेघगर्जनं श्रुत्वा, मौनाः मेंढकाः, पुनः क्वणन्ति—यथा ब्राह्मणाः व्रतानन्तरं पाठं आरभन्ते। सूक्ष्मनद्यः, शुष्काः, मार्गं त्यक्ताः, पुनः प्रवहन्ति—यथा स्वातन्त्र्येण पुरुषस्य धनबलम्। भूमिः तृणैः हरिता, इन्द्रगोपैः रक्तवर्णा, छत्रैः छायिताः—यथा पुरुषस्य श्रीः। कृषिवलानां कृष्यशस्यैः हर्षः, अभिमानिनां दुःखम्—यः भाग्यं न जानाति। भूमिजलचराणि सर्वाणि, वर्षेण पुनः सन्तुष्टानि, शोभायुक्तानि—यथा हरिसेवया। एवं महर्षिसंघः पारिक्षितं स्तुत्वा, तस्य धर्मानुष्ठानं अनुमोदित्वा, व्यासपुत्रस्य आगमनं, तस्य दिव्यरूपं, पारिक्षितस्य विनयपूर्वकं प्रश्नं, शुकदेवस्य उत्तरं, तथा व्रजवासिनां कृष्णरामयोः अद्भुतकर्मश्रवणं, वर्षाकालस्य आरम्भं, भूमिजलचराणां हर्षं, सर्वं भगवत्स्मरणसेवायाः महत्त्वं दर्शयन्ति।