यदा नरदेवर्षिः पारिक्षित् उपविष्टः उपवासे, तदा दिवि देवगणाः तं प्रशंसन्तः हर्षेण पृथिव्यां पुष्पाणि विक्षिप्तवन्तः, पुनः पुनः दुन्दुभीः निनादयन्ति स्म। तं समये, महान् ऋषयः समागताः तं स्तुत्वा तस्य कर्मणि अनुमोदनं कृतवन्तः, वदन्ति स्म—"अस्य आचारः लोकहिताय, भगवत्-गुणैः शोभितः, उत्तमैर् उपगीयमानः।" न च अत्र किमपि अद्भुतं, राजर्षेः, कृष्णपरायणेषु, ये राजमुकुटेन शोभितं सिंहासनं उपासितवन्तः, तद् त्वरितं परित्यज्य केवलं भगवत्-सन्निधिम् इच्छन्ति। वयम् सर्वे अद्य तस्य शरीरत्यागपर्यन्तं अत्र स्थास्यामः; ततः स भगवद्भक्तः रागशोकवर्जितं परमं लोकं यास्यति। ऋषिसभायाः वचनानि श्रुत्वा, पारिक्षित्, मधुसूदनस्य शिक्षकेन सह, निर्दोषः, सभास्थितान् नमस्कृत्य, विष्णोः कर्माणि श्रोतुम् उत्सुकः, तान् अभ्यधावत्। सर्वे दिशः दिशः समागताः, यथा वेदाः त्रिलोक्ये रूपं धत्ते; अत्र वा अन्यत्र वा, परमकल्याणं आत्मस्वरूपं विना अन्यः प्रयोजनं नास्ति। अतः, अहं ब्राह्मणान् पृच्छामि—मृत्युमुखस्थस्य शुद्धं किम् धर्मः? तद् तद् चिन्त्यताम्। ततः व्यासपुत्रः, पूज्यः, आकस्मात् आगच्छत्, पृथिवीं अनपेक्षः सञ्चरन्; तस्य लक्षणानि न ज्ञेयानि, स्वलाभे तुष्टः, बालैः परिवृतः, उपहासवेषधारी। स षोडशवर्षीयः, मृदुलपादहस्तजंघबाहुकन्धरकपोलः, सुगात्रः, दीर्घनेत्रः, समोन्नासिककर्णः, सुश्रूणि, दीप्तमुखः, शङ्खकण्ठः। गूढक्लाविकलः, विस्तीर्णोन्नतः उरः, गम्भीरनाभिः, वर्तुलवृत्तपृष्ठः, सुमृदुलवृत्तोदरी, नग्नः, मुखे विस्तीर्णकेशः, दीर्घबाहुः, देवश्रेष्ठोपमः। कृष्णवर्णः, नित्यनूतनयौवनशोभायुक्तः, शुभलक्षणचिह्नितः, मनोज्ञस्मितः, नारिणां मनांसि आकर्षति। ऋषयः अपि तं तत्त्वं ज्ञात्वा, तस्य महत्त्वं गूढम्, आसनात् उत्थाय सम्मानं कृतवन्तः। विश्णुरातः पारिक्षित् तं अतिथिं शिरसा नमस्कृत्य पूजां कृतवान्; तदा बालाः स्त्रियः च अविद्वांसः निवृत्ताः, स महासनं उपविष्टः। तत्र, ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवरर्षिसभाभिः परिवृतः, स प्रख्यातः मुनिः चन्द्रमाः इव ग्रहतारानक्षत्रसमूहैः शोभायाम् अवभासितः। राजा भगवद्भक्तः, शान्तमुनिं, अव्यभिचारज्ञानं, समीपं गत्वा, शिरसा प्रणम्य, कृताञ्जलिः, विनयपूर्वकं वाक्यं प्राह। पारिक्षित् उवाच—"ब्राह्मण, अद्य वयं क्षत्रियाः सेवायोग्याः जाताः, यतः त्वया कृपया अतिथिरूपेण आगत्य अस्य भूमेः पावनं कृतम्। त्वां स्मृत्वा मनुष्याणां गृहाः क्षणेन शुद्ध्यन्ति; किम् पुनः दर्शनं, स्पर्शनं, पादप्रक्षालनं, आसनार्पणं च? तव सान्निध्येन, योगेश्वर, जनानां महापापानि क्षणात् नश्यन्ति, यथा दैत्याः विष्णुना। मम पाण्डुपुत्रप्रियः कृष्णः संतुष्टः भवतु, यः स्वकुलस्नेहेन स्वपित्र्यपक्ष्यजनान् स्वीकृतवान्। अन्यथा, कथम् वयं मर्त्याः, विशेषतः मृत्युमुखस्थाः, त्वां दर्शनं प्राप्तवन्तः, यः अव्यक्तस्थितचित्तः, सिद्धः, वनवासिन्। अतः, योगाचार्य, परमसिद्धिं त्वां पृच्छामि—मृत्युसमीपे कः कर्तव्यः? किम् श्रोतव्यं, कीर्तनीयम्, कर्तव्यं, स्मरणीयम्, पूजनीयम्, वा अन्यत् किमपि विपरीतम् अस्ति चेत् तद् वद।" नूनं, ब्राह्मण, गृहस्थानां भगवत्सन्निधिः न दृश्यते, गोदुग्धसमये अपि। सूतः उवाच—एवं राजा सौम्यवाक्यैः पृष्टः, बदारायणपुत्रः विद्वान् उत्तरं दत्तवान्। श्रीगुणाः स्वतन्त्रता आदि; सुखं दुःखस्य च समाप्तिः। दुःखं सुखकामनया जायते। बन्धमोक्षयोः ज्ञाता पण्डितः। मूढः शरीरादिषु तदात्मता मन्यते; मम मार्गः वेदः। मनोविक्षेपः विपथः; स्वर्गः सत्त्वगुणोदयः। नरकः तमोऽहंकारः; मित्रगुरुस्वात्मा एकः। गृहः शरीरम्; मानवता गुणधनम्। धन्यः गुणवान्। यो न तुष्टः स निर्धनः; यो न जितेन्द्रियः स दीनः। गुणेषु अनासक्तचित्तः स्वामी; तद्विपरीतः बन्धः। उद्धव, सर्वे प्रश्नाः उत्तरिताः; गुणदोषलक्षणे विस्तरेण किम्? गुणेषु दोषदृष्टिः दोषः; दोषरहितः गुणः।" शुकः उवाच—गोपाः गोपिकाभ्यः तयोः अद्भुतानि कर्माणि कथितवन्तः—यथा दावानलं शमितम्, प्रलम्बः च हतः। तद् श्रुत्वा वृद्धगोपाः गोपिकाः च, विस्मिताः, कृष्णं रामं च व्रजं प्राप्तौ, देवश्रेष्ठौ इति मन्यन्ते। ततः वर्षाकालः आरभ्य, सर्वभूतैः सहितः, दिशः प्रकाशिताः, नभः पृथिवी गर्जितैः निनादिते। गगनं घनैः कृष्णैः आच्छादितम्, विद्युत्प्रभाभिः, गर्जितैः कम्पितम्, मन्ददीप्तम्, गुणयुक्तं ब्रह्मेव आवृतम्। काले आगते, मेघाः स्वबलात् पृथिव्याः आठमासं संचितं जलं विसृज्यन्ति। महाघनाः, विद्युत्प्रभाभिः सह, तीव्रवायुभिः कम्पिताः, जीवनदायिनीं वर्षां विसृजन्ति, यथा दया। सूर्येण शुष्किता भूमिः, तैः मेघैः सिक्तम्, यथा तपसा कृशः कायः फलप्राप्त्या पुष्टः। रात्रौ केवलं ज्वलिका अन्धकारे दीप्ताः, न ग्रहाः; यथा कलियुगे पापेन वेदाः न नास्तिकेषु दीप्ताः। मेघानां गर्जनं श्रुत्वा, मूकाः भ्रगाः कूजनं आरभन्ते, यथा ब्राह्मणाः व्रतान्ते पुनः पाठं कुर्वन्ति। क्षीणनद्यः, मार्गविलग्नाः, पुनः प्रवहन्ति, यथा स्वातन्त्र्येण पुरुषस्य धनबलं वर्धते। भूमिः तृणैः हरिता, इन्द्रगोपैः रक्तवर्णा, छत्रकैः छायिता, यथा पुरुषाणां लक्ष्मीः। कर्षकाणां कृषिफलैः हर्षः, अहंकारिणां दुःखम्, ये भाग्यं न जानन्ति।