राजर्षयः, हे विप्राः, मयि समुपविष्टे भवद्भिः सहैव स्थीयतामिति पारिक्षितो विनयपूर्वकं प्रार्थयामास। भगवति मनो न्यस्तं गङ्गायां च स्थिरं कृत्वा सः ब्राह्मणशापेन वा तक्षकसर्पेण वा यथेष्टं भवतु इति निश्चित्य, मध्ये विष्णोर्गुणगानमेव कार्यमिति सन्देशं दत्तवान्। तदा तस्य अनन्ते भगवति भक्तिरस्तु, तद्भक्तेषु च स्नेहः सदा स्थातुं युक्तः, यत्र कुत्रापि सन्मत्सु जातिः स्यात्, सख्यम् अविच्छिन्नं भवतु, सर्वत्र च ब्राह्मणान् नमस्करोमि इति सः प्रणनाम। एवं निश्चित्य, राजा पारिक्षित् उत्तराभिमुखः कूशशय्यायां पूर्वतीरे समासीनः, स्वपत्नीं पुत्रं च सागरकन्यायै समर्प्य भारं न्यस्तवान्। तस्य निराहारस्थितिं दृष्ट्वा, दिवौकसां गणाः स्वर्गे तं स्तुत्वा, पुष्पवृष्टिं पृथिव्यां हर्षेण चक्रुः, दुन्दुभीनां निनादः पुनः पुनः श्रूयते स्म। तत्र समागताः महर्षयः तं स्तुत्वा, तस्य कर्माणि अनुमोदन्तः, "अस्य आचरितं लोकहितार्थं, भगवद्गुणैः भूषितं, उत्तमैरपि स्तुत्यं," इत्युक्त्वा प्रशंसां व्याहरन्। राजर्षिषु, विशेषतः कृष्णभक्तेषु, राज्ये राजमुकुटेन भूषिते आसने स्थित्वा, भगवत्सान्निध्ये सर्वं त्यक्त्वा क्षणेन विरक्ताः भवन्ति इति न विस्मयः। वयं सर्वेऽपि यावत् सः देहत्यागं न करोति तावत् अत्रैव स्थास्यामः; ततः स भगवान्भक्तः परमपदं गन्ता, रागशोकविवर्जितः। तेषां वचनं श्रुत्वा, पारिक्षित् मधुच्युदेन सह, सर्वान् उपस्थितान् सस्नेहं प्रणम्य, विष्णोः चरितश्रवणाय उत्सुकः सन्, तान् उवाच। "यत्रकुत्रापि, यथा वेदाः त्रिषु लोकेषु प्रकटन्ते, तथा सर्वदिक्कतः भवन्तः अत्र समागताः। अत्र वा अन्यत्र वा, परमश्रेयोऽर्थं स्वात्मधर्मं विना किमपि नास्ति। अतः, हे विप्राः, मम विश्वास्य, मरणासन्नस्य शुद्धं किम् कर्तव्यं, तद् विचिन्त्य, अस्मान् निर्देशयतु।" एवमुक्ते, तत्र व्यासस्य पुत्रः महायशाः शुकदेवः अकस्मात् आगतः, पृथिव्यां निःस्पृहः, चिन्हैः अगम्यः, स्वलाभेन तुष्टः, बालैः परिवृतः, अविनयवेषधारी च। सः षोडशवर्षीयः, कोमलपादकरः, सुहस्तकरः, सुजानुर्बाहुकन्धरगण्डकरः, सुललाटनेत्रकर्णनासिकाभ्रूवदनकण्ठः, श्यामवर्णः, नित्यानवद्ययुवावपुः, शुभलक्षणयुक्तः, स्मितमधुरः, स्त्रीणां मनांसि आकर्षयन्, महर्षयः अपि तस्य महिमानं ज्ञात्वा, तं सम्मान्य, आसनात् उत्थिताः। पारिक्षित् तं भगवत्प्रतिनिधिं सम्यग् अर्चयित्वा, स्त्रीबालानां निवृत्तौ, तं महती आसने उपवेशयामास। तत्र ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवर्षिसंघैः परिवृतः सः महर्षिः पूर्णचन्द्र इव तारा-ग्रह-नक्षत्रगणैः शोभितः प्रादुरासीत्। राजा भगवत्परायणः समीपं गत्वा, प्रणम्य, कृताञ्जलिः, मधुरया वाचा पप्रच्छ। "भो ब्राह्मण, अद्य वयं क्षत्रियाः धन्याः, यः भवतः आगमनाद् अयं देशः पावनः अभवत्। स्मरणमात्रेण गृहाः शुद्ध्यन्ते, किं पुनः दृष्ट्वा, स्पृष्ट्वा, पादप्रक्षालनं कृत्वा, आसनाद्युपचारेण वा? भवतः सन्निधानेन, हे महायोगिन्, पापिनां पापानि अपि त्वरितं विनश्यन्ति, यथा दैत्याः विष्णुना। भगवान् कृष्णः पाण्डुपुत्रप्रियः, मयि प्रसन्नो भवतु, यः स्वबान्धवान् स्वजनस्नेहात् अङ्गीकृतवान्। अन्यथा, मरणासन्नानां मर्त्यानां वने चरन्तं, अलौकिकचित्तवृत्तिं भवतः दर्शनं कथं स्यात्? अतः, भगवत्युत्तमयोगाचार्य, मरणासन्नस्य पुरुषस्य परमं श्रेयः किं? किम् श्रोतव्यं, किम् कीर्तनीयम्, किम् कर्तव्यं, किम् स्मरणीयं, किम् पूज्यं, वा अन्यत् किमपि विरोधि चेत् तदपि वद। निश्चितं, गृहिणां गृहेषु भगवान्न दृश्यते, नापि दुह्यमानगवां काले।" एवं राज्ञा सौम्यया वाचा पृष्टः सूतः उवाच—बादरायणिपुत्रः तं प्राज्ञः प्रत्युवाच। श्रीगुणाः स्वातन्त्र्यादयः; सुखं दुःखस्य समाप्तिः। दुःखं तु सुखेच्छया जायते। बन्धमोक्षौ पण्डितः वेत्ति। मूढः देहादिषु आत्मानं मन्यते; मम मार्गः वेदः कथ्यते। चित्तविभ्रमः पन्था दोषः; स्वर्गः सत्त्वगुणोदयः। नरकः तमो मदश्च; मित्रं गुरु आत्मैव। गृहम् इदं शरीरम्; गुणैः संपन्नः मानवः धन्यः, तु तत्त्वतः धनवान्। तृप्तिहीनः दरिद्रः; इन्द्रियनिग्रहेऽशक्तः कृपणः। गुणेषु अनासक्तचित्तः ईश्वरः; तद्विपरीतः तु दासः। हे उद्धव, तव प्रश्नाः सम्यक् उत्तरिताः; गुणदोषयोः स्वरूपे विस्तारः न आवश्यकः। गुणेषु दोषदृष्टिः दोषः, गुणः स तु यत्र उभयं नास्ति। एवं समाप्य, शुकदेवः कथाम् आरब्धवान्—"गोपाः गोपीभ्यः कृष्णरामयोः अद्भुतकृत्यानि, दावानलनिग्रहम्, प्रलम्बवधं च, आख्यातवन्तः। तद् श्रुत्वा, व्रजस्थ वृद्धगोपा गोप्यश्च, विस्मिताः, कृष्णरामौ देवश्रेष्ठौ इति मन्यन्ते स्म। तदा वर्षाकालः समुपस्थितः, सर्वभूतैः सह, दिशः विद्योतमानाः, गगनमपि पृथिवी च मेघनिनादेन कम्पमानाः। गगनं घनैः सघनं, विद्युत्प्रभाभिः, गर्जितैः च, अल्पप्रकाशं, गुणयुक्तब्रह्मेव। कालानुकूल्येन, मेघाः स्वबलात्, अष्टमासात् पृथिव्याः आपः आहृत्य, वर्षन्ति स्म। महाघनाः विद्युत्सहिताः, प्रचण्डवातैः कम्पिताः, जीवनदायिनीं वर्षां स्रवन्ति, दयैव साक्षात्। सूर्यतप्तां, शुष्कां, दग्धां भूमिं वर्षा स्नापयति, यथा तपसा कृशं देहं फलप्राप्तौ पुष्टिं लभते। रात्रौ केवलं ज्वलन्त्यः शलभाः प्रकाशन्ते, न तु ग्रहाः, यथा कलौ पापात् वेदाः नास्तिकेषु न प्रकाशन्ते। मेघगर्जनं श्रुत्वा, यथापूर्वं मौनं कृत्वा स्थिताः मण्डूकाः, ब्राह्मणाः यथाव्रतसमाप्तौ स्वाध्यायं पुनः आरभन्ते, तथा कूजन्ति स्म।" एवं भाग्यवती कथा, शुद्धभावेन, भगवद्भक्तिपरायणस्य पारिक्षितः उपदेशार्थं, महर्षिसमवायस्य मध्ये, शुकदेवेन प्रवृत्ता।