अथ देवरर्षयः ब्रह्मर्षयश्च राजर्षयश्च, अरुणादयः सह स्वैः, तत्र समागताः। राज्ञा तु तान् विप्रश्रेष्ठान् सपर्य्य पूजयित्वा, शिरसा सस्नेहम् प्रणम्य, साभिवादनं कृत्वा, स्वच्छेन चेतसा स्वार्थनिश्चयेन सह तेषां समीपं समुपस्थितः, अञ्जलिं बध्नान् तेषु स्थित्वा, इदं वचनमुवाच— “अहो, वयं नृपश्रेष्ठाः धन्यतमाः, यद् भवन्तः अनुग्रहम् अस्मासु कृतवन्तः। नृपवंशः द्विजपादावमानात् दूरे पतितः, धिक् तादृशं कर्म। मम तु मनः पुनः पुनः गृहकर्मसु प्रवृत्तं दृष्ट्वा, सर्वेश्वरः भगवान्, द्विजवाक्यसमुत्थितां विरक्तिं मयि जनयामास, यत्र सङ्गः शीघ्रं भयाय भवति। तस्मात्, हे ब्राह्मणाः, भवन्तः मयि स्थेयुः, मम चित्तं भगवति समाहितं स्यात्, गङ्गायाः सन्निधौ। ब्राह्मणशापेन वा तक्षकसर्पेण वा मरणं यथास्तु, तावत् विष्णोः कीर्तिं गायन्तु। अनन्ते भगवति भक्तिरपि मे भूयात्, तदाश्रितेषु च स्नेहो भूयात्, सर्वत्र विप्रेषु नमः।" एवं निश्चित्य, राजा पूर्वदिशि उत्तराभिमुखः कूशशय्यायां उपविवेश, भार्यापुत्रयोः भारं सागरतनयायां न्यस्य। तस्मिन् राजा उपविष्टे उपवासरतः, दिवौकसः स्वर्गे तं स्तुत्वा, पुष्पवृष्टिं पृथिव्यां चकारुः, दुन्दुभयः पुनः पुनः निनदिताः। तत्र समागताः महर्षयः तं स्तुत्वा, तस्य कर्माणि अनुमोदयन्तः, ऊचुः—“सर्वजनहितायास्य आचरणं, भगवत्स्वभावगुणैः भूषितम्। किमत्र आश्चर्यम्, ये कृष्णपरायणाः राज्यम् चूडाभूषितं त्वरितं परित्यज्य केवलं भगवत्सन्निधिं कामयन्ते। वयं सर्वेऽत्र स्थास्यामः, यावदेषः शरीरं त्यजति; ततः स भगवान्भक्तः परमां गतिं प्राप्स्यति, रागशोकविवर्जिताम्।" एवं विप्रवाक्यानि श्रुत्वा, पारिक्षित् सह मदुच्युदेन गुरुणा, सर्वान् विप्रान् प्राञ्जलिर्भूत्वा, विष्णोः चरितश्रवणलालसः, अभ्यभाषत— “सर्वतो दिशो भवन्तः समागताः, यथा त्रिलोक्यां वेदाः मूर्तिमन्तः; अन्यत्र वा, अन्यत्र वा, परमहितं स्वरूपं च विना किमपि नास्ति। तस्मात्, हे विप्राः, किं कर्तव्यं इति पृच्छामि; मरणस्य काले शुद्धं धर्मं ब्रूत, तद्विषये विमृश्यन्तु यथा युक्तम्।" एतेन समये, व्यासपुत्रः महायशाः शुकदेवः, यदृच्छया, किञ्चिदपि न स्पृहयन्, भूमौ विचरन्, चिह्नैः अगम्यः, स्वार्थेन तुष्टः, बालकैः परिवृतः, अवधीरणवेषधारी तत्र समुपाजगाम। स षोडशवयस्कः, स्निग्धपादकरचरणजङ्घबाहुश्रोणीकन्धरगण्डः, सुन्दराङ्गः, दीर्घनेत्रः, समोन्नासिककर्णः, रम्यभ्रूः, प्रभामण्डलमण्डितमुखः, शङ्खभुजो ग्रीवः। गुह्यकटकः, विस्तीर्णोन्नतवक्षाः, गम्भीरनाभिः, वलित्रिवलिविनद्धोदरः, नग्नः, केशैः मुखं छन्नम्, दीर्घबाहुः, देवश्रेष्ठोपमः। कृष्णवर्णः, नित्यनवयौवनः, शुभलक्षणाङ्किताङ्गः, स्मितमधुरमुखः, स्त्रीणां मनांसि हरन्; ऋषयः अपि तं स्वस्वरूपं विदित्वा, तस्य महिमानं गूढं जानन्तः, आसनात् उत्थाय, पूजार्हं तमर्चयन्। तत्र विष्णुरातः पारिक्षित् तं समागतं पूजार्हं शिरसा प्रणम्य, स्त्रीबालानां निर्गम्य, तं महती आसने सम्यक् उपवेशयत्। तत्र ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवरर्षिसंघैः परिवृतः, स महायोगी शुकः, चन्द्रमिव तारा-ग्रह-नक्षत्रसमूहैः परिवृतः, शोभायामास। ततः, राज्ञा भगवत्परायणेन, शान्तचित्तेन, शिरसा प्रणम्य, अञ्जलिं बध्नान्, प्रश्रयान्वितैः वाक्यैः सान्त्वपूर्वकम् पृष्टः— “भगवन्, अद्य वयं क्षत्रियाः सेवायोग्याः जाताः, यद् भवन्तः कृपया अतिथिरूपेण आगत्य, अस्माकं भूमिं पावनां कृतवन्तः। स्मरणमात्रेणापि गृहाणि शुद्ध्यन्ति, किं तु दृष्ट्वा, स्पृष्ट्वा, पाद्यं दत्त्वा, आसनं च दत्त्वा, इत्यादिकं किमु वक्तव्यम्? भवन्तं दृष्ट्वा, महायोगिन्, सर्वे पापाः क्षणेन विनश्यन्ति, यथा दैत्याः विष्णुना। कृष्णः पाण्डुपुत्रप्रियः मयि प्रसन्नो भवतु, यः स्वग्राम्यबान्धवान् स्वजनप्रेम्णा अङ्गीकृतवान्। अन्यथा, वयं मर्त्याः, विशेषतः मरणासन्नाः, कथं भवन्तं, निर्गुणे मनः स्थितं, सिद्धं, वनवासिनं, साक्षात् द्रष्टुं शक्नुमः? तस्मात्, योगिश्रेष्ठ, परमसिद्धिं पृच्छामि—मरणासन्नः कः कर्तव्यः धर्मः सर्वथा? किं श्रोतव्यं, कीर्तितव्यं, कर्तव्यं, स्मर्तव्यं, पूज्यं वा? अथवा, किमन्यत् तद्विपरीतम्? नूनं, ब्राह्मण, गृहेषु भगवत्सन्निधिरपि न दृश्यते, नापि दुह्यमानेषु गावः।" एवं सम्यग् उपपन्नवचोभिः राज्ञा पृष्टः, स बदारायणिपुत्रः विद्वान् प्रत्युवाच— “श्रियः स्वातन्त्र्यादिगुणाः; सुखं दुःखयोः समाप्तिः; दुःखं सुखाभिलाषात् जायते; बन्धमोक्षौ पण्डितः वेत्ति। मूढः आत्मानं देहादिषु मन्यते; मम मार्गः वेदः; चित्तस्य विक्षेपः पन्था विपरीतः; स्वर्गः सत्त्वगुणोदयः। नरकः तमो मदश्च; मित्रं गुरु आत्मा च एकः; गृहम् देहम्; गुणैः धनं मानुष्यम्; स एव सच्च धनवान्। यो न तृप्तः स दरिद्रः; यो जितेन्द्रियः नास्ति स कृपणः; गुणेषु अनासक्तचित्तः स्वामी; तद्विपरीतः तद्विपरीतः। हे उद्धव, सर्वाणि प्रश्नानि सम्यक् उत्तरितानि; धर्माधर्मलक्षणं विस्तार्यते किम्? गुणदोषयोः दोषदर्शनं दोषः; गुणः स यः उभयात् मुक्तः।" एवं शुकदेववचः समाप्तम्। शुकः उवाच— तदा गोपाः गोपीभ्यः कृष्णबलयोः अद्भुतकर्माणि आख्यायामासुः—कथमग्निं निगृह्य, प्रलम्बं च हत्वा। तच्छ्रुत्वा वृद्धगोप्यः, गोप्यश्च, विस्मिताः, कृष्णबलरामौ व्रजं आगतौ, देवश्रेष्ठौ इति मन्यन्ते स्म। ततः वर्षाकालः समुत्पन्नः, सर्वभूतैः सह सञ्जातः, दिशः विद्युत्प्रकाशिताः, गगनमपि पृथिवी च गर्जितैः निनदिते। आकाशः मेघैः संछन्नः, विद्युत्संवलितः, गर्जितैः कम्पितः, मंदप्रभः, गुणयुक्तब्रह्मेव, आसीत्। ततः कालानुसारं, मेघाः स्वबलात्, अष्टमासान् पृथिव्याः आपः आकृष्य, वृष्टिं मुमुचुः। इति।