अत्रिः, वसिष्ठः, च्यवनः, शरद्वान्, अरिष्टनेमिः, भृगुः, अङ्गिराः, पराशरः, गाधिसुतः, ततः रामः, उतथ्यः, इन्द्रप्रमदः, ऐध्मवाहः च—एते महर्षयः समागताः। तत्र मेधातिथिः, देवलः, आर्ष्टिषेणः, भारद्वाजः, गौतमः, पिप्पलादः, मैत्रेयः, और्वः, कवषः, कुम्भयोनिः, द्वैपायनः, पूज्यः नारदश्च उपस्थिताः। अन्ये च देवर्षयः, ब्रह्मर्षयः, राजर्षयश्च, अरुणादयः सह स्वैः, तत्र समागताः। तान् सर्वान् विप्रश्रेष्ठान् नृपः सम्यक् संपूज्य, विनयेन शिरसा प्रणम्य, आसनेषु सुखासीनान् दृष्ट्वा, स्वाभिप्रायाय समाहितचित्तः, कृताञ्जलिः तेषां समीपं गतवान्। स नृपः प्राञ्जलिः उवाच—"अहो, वयं राजन्याः भाग्यशालिनः, यः सर्वोत्तमानां दयालुत्वं प्राप्तम्। राजवंशः हि ब्राह्मणपादसेवायाः उपेक्षया मलिनत्वात् दूरतः पतितः—कष्टं, तादृशं दोषकरं कर्म। मम तु सर्वेषां प्रभुः भगवान्, गृहकृत्येषु पुनः पुनः प्रवृत्तचित्तं दृष्ट्वा, द्विजवचोमूलेन वैराग्यं जनयति, यत्र स्नेहः शीघ्रं भयाय भवति। हे विप्राः, युष्माकं सान्निध्यं मयि स्थातुमर्हति, भगवति मनः समाहितं मम, गङ्गा देवी अपि। ब्राह्मणशापेन वा तक्षकसर्पेण वा यथास्तु; यावत्, विष्णोः कीर्तिं गायत। अनन्ते भगवति पुनः भक्तिरस्तु, तदाश्रयेषु च अनुरक्तिः; यत्र कुत्रापि सन्मतिषु जन्मु, सततं सख्यं, ब्राह्मणेभ्यः सदा नमः।" एवं निश्चयवती राजा, पूर्वदिशि कूशासनमुपवेश्य, उत्तराभिमुखः, भार्यापुत्रभारं सागरतनयाय न्यस्य, स्थितवान्। स नृपः, देवानां च मनुष्याणां च, उपवासस्थितः, दिवि देवगणैः स्तूयमानः, पुष्पवृष्ट्या पृथिवीं सिञ्चन्तः, दुन्दुभीः पुनः पुनः नादयन्तः, हर्षं प्राप्नुवन्। तं महर्षयः, तस्य कर्म प्रशंस्य, तथा अनुमोदयन्तः, ऊचुः—"एषः लोकहिताय स्वकर्मणा, भगवत्कथागुणैः भूषितः।" न हि आश्चर्यं, राजर्षिवर, यः कृष्णपरायणः, तं राजमुकुटमण्डितं सिंहासनं तत्क्षणाद् परित्यज्य केवलं भगवत्सान्निध्यं कामयते। वयं सर्वेऽत्रैव स्थास्यामः यावत् स देहं त्यजति; ततोऽयं भगवतो भक्तश्रेष्ठः रागशोकविवर्जितं परमं लोकं गमिष्यति। ऋषिसभायाः वचनं श्रुत्वा, परीक्षित्, मधुच्युतेन सह, गुरुना च, निरपराधः, तान् प्रणम्य, विष्णोः चरितं श्रोतुम् उत्सुकः, समुपविशत्। सर्वतो दिशः समागताः इव वेदाः त्रिषु लोकेषु मूर्तिमन्तः; अत्र वा अन्यत्र वा, परमहितं आत्मस्वरूपं विना अन्यः कश्चन प्रयोजनं नास्ति। तस्मात् अहं पृच्छामि, हे विप्राः, किमत्र कर्तव्यं, भवद्भिः विश्वस्तः; मरणायमानानां शुद्धं धर्मं ब्रूत, यत् कुर्वन्तः विचारयन्ति। एवमेव, व्यासपुत्रः महायशाः, अकस्मात् तत्र समुपजगाम, पृथिव्यां अनपेक्षः संचरन्, चिन्हैः अप्रत्याख्येयः, आत्मलब्ध्या सन्तुष्टः, बालैः परिवृतः, अविधूतवेषः। स षोडशवयस्कः, मृदुपादकरचरणजंघबाहुश्रीकन्धरः, सुन्दराङ्गः, दीर्घनयनः, उन्नतनासिकतुल्यकर्णः, सुब्रह्मा, दीप्तमुखमण्डलः, शङ्खनिभग्रीवः। सुपिधानकटकः, विशालोन्नतवक्षाः, गम्भीरनाभिः, मृदुपीनोदरः, निरम्बरः, विततकेशः, दीर्घबाहुः, देवराजोपमः। श्यामवर्णः, नित्यनवयौवनः, शुभलक्षणाङ्किताङ्गः, मनोहरस्मितः, स्त्रीणां चित्तं मोहयन्; ऋषयः अपि तज्ज्ञानिनः, तस्य महिमानं गूढं मन्यमानाः, उपवेशात् उत्थाय, सन्तं पूजयामासुः। विष्णुरातः परीक्षित्, तमागतं पूज्यं अतिथिं शिरसा प्रणम्य, स्त्रीबालानां निर्गते, महदासने सम्मानपूर्वकं उपवेशयत्। तत्र ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवर्षिसमूहैः परिवृतः स महर्षिः, यथा चन्द्रमा नक्षत्रग्रहगणैः परिवृतः, दीप्तिमान् बभौ। तं मुनिं शान्तचित्तं, अपरिमितबुद्धिं, उपेत्य राजा, कृताञ्जलिः, शिरसा प्रणम्य, मधुरया वाचा पप्रच्छ। परीक्षित् उवाच—"हे ब्रह्मन्, अद्य वयं क्षत्रियाः सेवायोग्याः जाताः, यः भवता कृपया अतिथित्वेन आगत्य भूमिं पावितम्। स्मरणमात्रेण भवन्तः गृहाणि शुद्ध्यन्ति; किं पुनः, दृष्ट्वा, स्पृष्ट्वा, पाद्यादिभिः पूजयित्वा? हे महायोगिन्, भवतः सान्निध्येन, जनानां महापापानि अपि क्षिप्रं नश्यन्ति, यथा दैत्याः विष्णुना। भगवतः कृष्णस्य, पाण्डुपुत्रप्रियस्य, मयि प्रसादः स्यात्, यः स्वबान्धवान् आत्मकुलस्नेहेन अङ्गीकृतवान्। अन्यथा, वयं मर्त्याः, विशेषतः मृत्युप्रायाः, कथं भवतः साकं साक्षात्कारं लभेमहि, यः अव्यक्तस्थितचित्तः, सिद्धः, वनचारी च? अतः पृच्छामि, योगिश्रेष्ठ, परमं पुरुषार्थं—मृत्युसमीपे सर्वथा किमाचरेत् जनः? किं श्रोतव्यं, कीर्तितव्यं, कर्तव्यं, स्मर्तव्यं, पूज्यं वा, किं वा अन्यदस्ति विपरीतम्? नूनं, गृहिणां गृहेषु भगवतः साक्षात्संनिधिः न दृश्यते, नापि दुग्धदोहने अपि।" सूतः उवाच—एवं राजा सौम्यया वाचा पृष्टः, विद्वान् बादरायणिसुतः प्रत्युवाच। श्रीगुणा आत्मस्वातंत्र्यादयः; सुखं दुःखस्य चान्तः। दुःखं सुखकामनात् जायते; बन्धमोक्षौ विवेकी वेद। मूढः देहादिषु आत्मानं मन्यते; मम पन्था वेदः कथ्यते। चित्तविक्षेपः पन्थाः अन्यः; स्वर्गः सत्त्वगुणोदयः। नरकः तमो मदश्च; सुहृदाचार्यात्मनः एकत्वम्। गृहम् इदं शरीरम्; गुणैः धनं मानुष्यम्; धनवाञ्च स एव। यो न तृप्तः, स दरिद्रः; यः इन्द्रियवशगः, स दीनः। गुणेषु अनासक्तचित्तः ईश्वरः; तद्विपरीतः तदन्यथा। हे उद्धव, सर्वाणि तव प्रश्नानि सम्यक् उत्तरितानि; गुणदोषलक्षणे विस्तरः किम्? गुणे दोषदृष्टिः दोषः, निर्गुणं गुणः स्मृतम्। शुकः उवाच—गोपाः स्त्रीभ्यः कथयामासुः, कृष्णबलयोः अद्भुतानि कर्माणि—कथं दावानलं निवारितम्, कथं च प्रलम्बो निहतः। तच्छ्रुत्वा वृद्धगोपाः, स्त्रियश्च, विस्मिताः, कृष्णं रामं च व्रजं आगतान्, देवानामपि श्रेष्ठौ इति मन्यन्ते। ततः वर्षारम्भः अभवत्, सर्वभूतैः सहोत्थितः, दिशः विद्योतमानाः, गगनमपि पृथिवी च गर्जितैः निनदिते।