तत्र तु, पावनाय लोकस्य, महर्षयः पुण्यश्लोकाः शिष्यैः सहिताः समागताः, यत्र स्वयमेव तीर्थानि पवित्रयन्ति सत्त्ववन्तः, बहवः तु तीर्थदर्शनाभिप्रायेण समुपेताः। तत्रात्रिः, वसिष्ठः, च्यवनः, शरद्वान्, अरिष्टनेमिः, भृगुः, अङ्गिराः, पराशरः, गाधिसुतः, रामः, उतथ्यः, इन्द्रप्रमदः, ऐध्मवाहः, मेधातिथिः, देवलः, आर्ष्टिषेणः, भारद्वाजः, गौतमः, पिप्पलादः, मैत्रेयः, और्वः, कवषः, कुम्भयोनिः, द्वैपायनः, भगवतः नारदश्च आगच्छन्। अन्ये च देवर्षिप्रमुखा ब्रह्मर्षयः राजर्षयः च, अरुणादयः च स्वैः सहिताः तत्र समुपविष्टाः। राजा तान् ऋषिप्रवरान् सत्कारपूर्वकं पूजयित्वा, विनयेन शिरसा ववन्दे। ते च सम्यक् उपविष्टाः सन्तः, राजा तान् प्रणम्य, स्वचित्तं निर्मलं कृत्वा, स्वकार्ये धृतमना, अञ्जलिं कृत्वा पुरतः स्थित्वा, विनीतया वाचा प्राह। स राजा उवाच—"अहो, राजर्षिषु अस्माकं परमं सौभग्यम्, यद् यूयं दयालवः स्वयम् अत्र आगताः। राजवंशः ब्राह्मणपादसेवायाः अवमर्शात् दूरे पतितः—हन्त, एषा निन्द्या वृत्तिः। मम तु सर्वेश्वरः भगवान्, गृहकृत्येषु पुनःपुनः प्रवृत्तचित्तं दृष्ट्वा, द्विजवचनेषु स्थितां वैराग्यबुद्धिं जनयामास, यत्र हि सङ्गः शीघ्रं भयाय भवति। अतो ब्राह्मणाः, यूयं मयि स्थेयुः, यः अहं भगवत्स्मरणे स्थितचित्तः, गङ्गायां वा, ब्राह्मणशापेन वा, तक्षकसर्पेण वा, यथेष्टं भवतु; यावद् जीवामि, विष्णोः कीर्तिं गायध्वम्। पुनः पुनः अनन्ते भगवति भक्तिरस्तु, तद्भक्तेषु च अनुरागः; जन्मान्तरं यत्र कुत्रापि सत्त्वेषु, स्नेहः सदा भवतु, ब्राह्मणेषु सर्वत्र नमः। एवं निश्चित्य राजा, कूशशय्यायां पूर्वतटे गङ्गायाः उत्तराभिमुखः उपविवेश, स्वभार्यापुत्रयोः भारं सागरतनयाय न्यास्य, धैर्येण स्थितः। तं नरदेवमिन्द्रं च उपवसन्तं दृष्ट्वा, दिव्याः देवगणाः स्तुतिभिः तुष्टुवुः, प्रमोदेन पुष्पवृष्टिं कृत्वा, दुन्दुभ्यः पुनः पुनः निनादयन्। समागताः महर्षयः तम् अनुच्चव्यक्त्य प्रशशंसुः—"एषः लोकहिताय कृत्यं करोति, भगवत्सत्कर्मभिः शोभितः, यः परमेष्ठिना अपि स्तूयते।" न हि आश्चर्यं, राजर्षिवर, कृष्णपरायणेषु, यः स्वर्णमुकुटमण्डितं सिंहासनं त्यक्त्वा, केवलं भगवत्सन्निधिं कामयते। वयं सर्वे अत्रैव स्थित्वा, यावत् सः शरीरं त्यजति, तदा अयं भगवतो भक्तश्रेष्ठः परमं पदं गच्छति, रागशोकविवर्जितः। एतद् ऋषिसभायाः वचनं श्रुत्वा, पारिक्षित्, मधुच्युतं गुरुम् अन्वितः, समागतान् प्रणम्य, विष्णोः चरितं श्रोतुम् उत्सुकः, तान् उवाच। "सर्वतः समागताः भवन्तः, यथा वेदाः त्रिषु लोकेषु प्रकटन्ते; अत्र वा अन्यत्र वा, परमहिताय आत्मस्वरूपाय एव प्रयोजनम्। अतः अहं पृच्छामि, ब्राह्मणाः, किम् कर्तव्यम्? मरणासन्नस्य शुद्धं धर्मं वदन्तु, तत्र प्रवृत्ताः विचिन्तयन्तु।" एवमेव, व्यासपुत्रः महायशाः शुकः, अकस्मात् तत्र आगतः, अनपेक्षः पृथिवीं परिभ्रमन्, न लक्ष्यमानलिङ्गः, आत्मारामः, बालकैः परिवृतः, अविधिवेषधरः, प्राविशत्। सः षोडशवयस्कः, स्निग्धपदकरचरणजङ्घबाहुयुगलः, सुश्लक्ष्णाङ्गः, दीर्घनेत्रः, समोन्नासिककर्णः, सुकेशभ्रूवदनः, शङ्खकण्ठः। तस्य गूढजत्रुः, ऊरून्नतः, गम्भीरनाभिः, सुमृदुदरः, अनवस्त्रः, केशैः मुखं छादितम्, दीर्घबाहुर्भगवत्सदृशः। कृष्णवर्णः, नित्यनवयौवनः, शुभलक्षणाङ्कितः, स्मितानुरागी, स्त्रीणां मनोहरः; मुनयः अपि तस्य तत्त्वविदः, तस्य महिम्नः अप्रकाशनात्, आसनात् उत्थाय, तं सत्कृत्य उपवेशयन्। तं समागतं पूज्यं पारिक्षित् विनयेन शिरसा प्रणम्य, स्त्रीबालानां निष्क्रान्ते, महोपविष्टे, महासनं दत्तवान्। तत्र ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवर्षिसमूहैः परिवृतः, सः महायोगी तेजसा व्यभासत, यथा शशाङ्कः नक्षत्रग्रहगणैः परिवृतः। राजा, भगवत्परायणः, तं समीपस्थं मुनिं प्रणम्य, अञ्जलिं कृत्वा, नम्रया वाचा सौम्यया पप्रच्छ। सः उवाच—"ब्राह्मण, अद्य वयं क्षत्रियाः सेवायोग्याः जाताः, यतो भवता अनुग्रहेण अत्र आगत्य, अस्माकं देशं पावनं कृतम्। स्मरणमात्रेण भवन्तं, नराणां गृहा: क्षणेन पवित्रा भवन्ति; किं पुनः, दर्शनस्पर्शनपादप्रक्षालनासनदानादिभिः? भवतः सन्निधाने, महायोगिन्, जनानां महानपि पापः क्षिप्रं विनश्यति, यथा विष्णुना दानवः। पाण्डुपुत्रप्रियः श्रीकृष्णो मे प्रीयताम्, यः स्वबन्धून् स्वपक्षपातात् स्वीकृतवान्। अन्यथा, कथं वयं मर्त्याः, विशेषतः मरणासन्नाः, भवतः साक्षात्कारं लभेमहि, यः निर्गुणे स्थितचित्तः, सिद्धः, वने वर्तते? अतः पृच्छामि, योगाचार्य, परमं पुरुषार्थं—मरणासन्नः पुरुषः किं कुर्वीत? किं श्रोतव्यम्, कीर्तितव्यम्, कर्तव्यम्, स्मर्तव्यम्, अर्चितव्यम्, वा अन्यदस्ति चेत्, तदपि वद।" "न हि, ब्राह्मण, गृहिणां गृहेषु भगवतः सन्निधिः दृश्यते, दुग्धदोहने अपि न।" सुत उवाच—एवं राज्ञा सौम्यया वाचा पृष्टः, बाडरायणिसुतः विद्वान् प्रत्युवाच। "श्रियः स्वातन्त्र्यादिगुणाः; सुखं दुःखयोः अन्तः। दुःखं तु कामनया जायते। पण्डितः बन्धमोक्षौ वेत्ति। मूढः देहेनात्मानं मन्यते; मम मार्गः वेदः। चित्तस्य विक्षेपः पन्थाः विपरीतः; स्वर्गः सत्त्वगुणोदयः। नरकः तमो गर्वः; मित्रं गुरु आत्मा चैकः। गृहम् इदं शरीरम्; गुणैः सम्पदाम् अर्थः; सः एव धन्यः। असन्तुष्टः दरिद्रः; अशान्तेन्द्रियः कृपणः। गुणेषु अनासक्तचित्तः ईश्वरः; तद्विपरीतः तु दासः।" "उद्धव, सर्वे प्रश्नाः सम्यग् उत्तरिताः; पुनः धर्माधर्मलक्षणं किम् विस्तार्यते? गुणदोषयोः दोषदर्शनं दोषः, निर्गुणः स एव गुणः।" शुक उवाच—एवम्, गोपालकाः स्त्रीभ्यः अकथयन् कृष्णरामयोः अद्भुतानि कर्माणि—यथा अरण्ये वह्निः शमितः, प्रलम्बः च निहतः। तद् श्रुत्वा, वृद्धगोपालाः स्त्रियश्च, विस्मिताः, कृष्णरामौ वृजं प्राप्तौ, देवानाम् अपि श्रेष्ठौ इति मन्यन्ते।