स एवमात्मनः पूर्वमेव इहामुत्रच भावान् निरस्त्य, तेषां तु निःसारत्वं सम्यग्विचार्य, श्रीकृष्णचरणसेवानियतमानसः अमृतनदीतीरे उपविवेश निराहारव्रतमास्थाय। सा नदी या श्रीकृष्णपदरेणुमिश्रितसलिला, या गङ्गायाः अपि शुद्धतराऽस्ति, सा सर्वलोकपालांश्च पावयति; मृत्युसन्निकर्षे स्थितः कः न तां सेवेत? एवं पाण्डुपुत्रः दृढनिश्चयः सन्, सर्वासक्तिविनिर्मुक्तमुनिव्रतं कृत्वा, मुकुन्दचरणैकनिष्ठचित्तः, विष्णुपदतीरे उपविवेश निराहारव्रतम्। तत्र जगत्पावनाः पुण्यशीलाः महर्षयः शिष्यैः सहिताः समागच्छन्; ते तु तीर्थदर्शनस्य निमित्तमात्रेण आगता इव, यतो हि पुण्यात्मनः स्वयमेव तीर्थानि पुनन्ति। तत्र आगच्छन् अत्रिः, वसिष्ठः, च्यवनः, शरद्वान्, अरिष्टनेमिः, भृगुः, अङ्गिराः, पराशरः, गाधिपुत्रः, रामः, उतथ्यः, इन्द्रप्रमदः, इध्मवाहः, मेधातिथिः, देवलः, आर्ष्टिषेणः, भारद्वाजः, गौतमः, पिप्पलादः, मैत्रेयः, और्वः, कवषः, कुम्भयोनिः, द्वैपायनः, नारदः च महाभागः। अन्ये च देवर्षयः, ब्रह्मर्षयः, राजर्षयश्च, अरुणादयः च तत्र समागताः। राजा तान् सर्वान् आर्षप्रवरान् सत्कार्य, शिरसा प्रणम्य, आदरात् पूजयामास। तेषु सम्यगुपविष्टेषु, राजा तान् प्रणम्य, स्वस्याभिप्रायाय अनुकूलं चित्तं कृत्वा, कृताञ्जलिः पुरतः स्थित्वा, विनयेन व्याजहार। स उवाच—“धिग्वयं राज्ञः, येषां भाग्येन परममहान्तः स्वसौम्यं प्रकटितवन्तः। राजवंशः हि ब्राह्मणपादार्चनस्य अविमुख्येन दूरे पतितः—कष्टं, निन्दितानि कर्माणि। मम तु, सर्वेश्वरः भगवान्, गृहकृत्येषु पुनःपुनः प्रवृत्तचित्तं दृष्ट्वा, द्विजवचनसमुत्थां वैराग्यबुद्धिं जनयित्वा, यत्र हि सङ्गः शीघ्रं भीतिं जनयति। हे विप्राः, युष्मान् अहं शरणं प्राप्तः, मयि कृपां कुरुत; भगवत्यनन्यचित्तः गङ्गादेवी च स्थातुं मम अनुग्रहं करोतु। ब्राह्मणशापेन वा तक्षकसर्पेण वा यथेष्टं भवतु; युष्मदन्तिके विष्णुगाथाः गायन्तु। यः पुनः पुनः जनन्याः भगवतः अनन्तस्य भक्तिः, तस्य शरणागतजनसङ्गे च अनुरागः भवतु; यत्र कुत्रापि जन्म भवेदपि, साधुषु सदा सौहृदं, सर्वत्र च ब्राह्मणेभ्यः नमः।“ एवं निश्चित्य राजा, उत्तराभिमुखः, पूर्वतटे, कुशासन उपविष्टः, दृढनिश्चयः, स्वभार्यापुत्रयोः भारं सागरतनयाय समर्प्य, स्थितः। तस्य उपवेशनकाले, देवानां नृणां च राजा निराहारव्रतमास्थाय उपविष्टे, दिवौकसः स्वर्गे तं स्तुत्वा, हर्षेण पुष्पवृष्टिं कृत्वा, दुन्दुभीनादैः भूमिं पुनः पुनः पूरयामासुः। तत्र समागताः महर्षयः तं स्तुवन्तः, तस्य कर्म प्रशंसन्तः, उक्तवन्तः—“एषः जनहिताय स्वकर्मणा, भगवत्कथितगुणैः भूषितः, परमेष्ठिना अपि स्तूयते।“ “न हि आश्चर्यं, राजर्षिश्रेष्ठ, कृष्णनिष्ठानां मध्ये, ये राजमुकुटमण्डितं सिंहासनं त्यक्त्वा भगवत्सन्निधिमेव शीघ्रं वाञ्छन्ति। वयं सर्वेऽपि अद्य यावत् सः देहमुत्सृजति, तावत् स्थास्यामः; ततः एषः भगवद्भक्तश्रेष्ठः रागशोकविवर्जितं परमं पदं लभते।“ इति। एवं मुनिसभायाः वचनं श्रुत्वा, परीक्षित्, मधुच्युत्सुतमाचार्यं सहितः, निरपराधः, तान् उपस्थितान् अभिवाद्य, विष्णुकथाश्रवणोत्सुकः, तान् उवाच। स उवाच—“सर्वतः सर्वे आगता इव, यथा वेदा त्रिषु लोकेषु प्रकटन्ते; अत्र वा अन्यत्र वा, परमहितं स्वस्वरूपं विनाऽन्यः कश्चित् प्रयोजनं नास्ति। अतः अहं पृच्छामि, हे विप्राः, किं कर्तव्यं, युष्मत्प्रणीतमार्गे विश्वसन्; मरणासन्नानां कः शुद्धधर्मः, तत्र च प्रवृत्तानां विचिन्त्यताम्।“ एवमेव, तत्र कदाचित् व्यासपुत्रः परमपूज्यः, निरपेक्षः भूमण्डले भ्रमन्, तदानीं तत्र समाययौ। तस्य लक्षणानि गूढानि, स्वलाभेन तुष्टः, बालैः परिवृतः, अवधूतवेषधारी। स षोडशवर्षीयः, स्निग्धपादकरचरणजङ्घबाहुशिरोगण्डः, सुन्दराङ्गः, दीर्घवृत्तलोचनः, समोन्नासिककर्णः, सुशोभितभ्रूः, दीप्तमुखः, शङ्खरमणीयग्रीवः। तस्य गूढकटकः, विस्तीर्णोन्नतवक्षाः, गम्भीरनाभिः, मृदुपार्श्वमुदरः, नग्नः, मुखे प्रसारितकेशः, दीर्घबाहुः, देवराजोपमः। श्यामवर्णः, नित्यनवयौवनः, पुण्यलक्षणैः अलङ्कृताङ्गः, मनोहरस्मितः, योषितः अपि मनः हरति। ऋषयः अपि तस्य तत्त्वं ज्ञात्वाऽपि, तस्य महिम्नः गूढत्वात्, आसनात् उत्थाय तं पूजयामासुः। तं समागतं अतिथिं, विशुद्धहृदयः परीक्षित्, शिरसा नमस्कृत्य, स्त्रीबालानां तत्र च्युतानां पश्चात्, महासन उपवेश्य सम्मानयामास। तत्र ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवर्षिसभाभिः परिवृतः, स महायशाः मुनिः, चन्द्रमाः इव ग्रहतारानक्षत्रसमूहेन, विराजमानः बभूव। तं मुनिं शान्तमुपविष्टं, अविचलज्ञानं, भगवद्भक्तः राजा समीपगम्य, शिरसा प्रणम्य, कृताञ्जलिः, मधुरया वाचा पप्रच्छ। स उवाच—“भगवन्, अद्य वयं कषायिनोऽपि, सेवायोग्याः अभवाम, यतः भगवत्कृपया, त्वमस्माकं अतिथिरागतः, पृथ्वीं च पावितवान्। तव स्मरणमात्रेण नृणां गृहा: क्षणेन शुद्ध्यन्ति; किं पुनः दर्शनस्पर्शनपादप्रक्षालनासनदानादिभिः? तव सन्निधौ, महायोगिन्, जनानां महापातकानि अपि, विष्णुना दानवानिव, क्षिप्रं विनश्यन्ति। श्रीकृष्णः, पाण्डुपुत्रप्रियः, मामनुगृह्णातु, यः स्वकुलप्रियत्वात् पित्र्व्यसंबन्धिनः स्वीकृतवान्। अन्यथा, वयं मर्त्याः, विशेषतः मृत्युसन्निकर्षे स्थिताः, कथं तव साक्षात्कारं प्राप्नुमः, त्वं च निराकारनिष्ठचित्तः, सिद्धः, वनवासी च? अतः, योगाचार्यश्रेष्ठ, परमं पुरुषार्थं पृच्छामि—मरणासन्नः कः कर्तव्यः सर्वथा? किं श्रोतव्यं, कीर्तितव्यं, कर्तव्यं, स्मर्तव्यं, पूज्यं वा जनैः? अथ वा, एतेभ्यः विपरीतं यत्, तदपि वद। निश्चितं हि, गृहिणां गृहेषु, न हि भगवतः सन्निधिः दृश्यते, दुग्धदोहनेऽपि न।“ सूत उवाच—एवं राज्ञा सौम्यया वाचा पृष्टः, बदारायणिसुतः प्राज्ञः तं प्रत्युवाच। स उवाच—“श्रियाः स्वातन्त्र्यादिगुणाः, सुखं दुःखस्यान्तः। दुःखं हि सुखेच्छया जायते। बन्धमोक्षौ विद्वान् वेत्ति। मूढः देहादिषु आत्मानं मन्यते; मम पन्थाः वेदस्य निगद्यते। मनसो विक्षेपः पन्थाः अयुक्तः; स्वर्गः सत्त्वगुणस्य उदयः। नरकः तमोगर्वौ; मित्रं गुरु आत्मैव। गृहम् इदं शरीरम्; गुणेषु ऐश्वर्यं मानवः; यः तु धन्यः सः एव धन्यः। योऽसन्तुष्टः स दरिद्रः; यो जितेन्द्रियः न, स क्लेशितः। गुणेषु अनासक्तमानसः स्वामी; तद्विपरीतः तु विपरीतः।