भक्त्या ज्ञानवैराग्यसमन्वितानां सुखस्य उत्पत्तिः कथं स्यात्? स्नेहयत्नाभ्यां सर्वेषां वर्गाणां मध्ये तदस्थापनं कथं भवेत् इति जिज्ञासायाम्, कुमाराः नारदम् उवाचुः—“मा विषीद, भगवन्! हृदि हर्षं कुरु। उपायः सुलभः अत्रैव सन्निहितः अस्ति।” ते पुनः नारदं स्तुत्वा प्राहुः—“धन्यः असि, नारद! त्वं विरक्तानां किरीटमणिः, श्रीकृष्णसेवकानां नित्यं श्रेष्ठः, योगिनां मध्ये सूर्यवत् विराजसे। त्वयि, भक्तिमार्गे सदा चरति, भक्तिस्थापनं कृष्णदासस्य साध्यं सदा सुलभम्; अत्र किमपि आश्चर्यं नास्ति।” “लोके बहवः मुनयः विविधान् मार्गान् प्राकाशयन्, ये सर्वे क्लिष्टाः, प्रयत्नेन साध्याः, स्वर्गफलप्रदानाः च प्रायशः। किन्तु वैकुण्ठमार्गः तु गुह्यः एव, तस्य उपदेष्टा दुर्लभः, स च पुण्ययोगेन लभ्यते। पूर्वं यः उत्तमकर्मा आकाशवाणीना उपदिष्टः, स एव इदानीं विस्तरेण व्याख्येयः; शृणु, एकाग्रचित्तः, विशुद्धबुद्धिः च भव।” “केचित् हविर्दानेन यज्ञान् कुर्वन्ति, केचित् तपसा, अन्ये योगेन, अपरे अध्ययनज्ञानाभ्यां; एते सर्वे क्रियाशब्देन विख्याताः। तेषु ज्ञानयज्ञः एव विशिष्टः, सत्त्वकर्मणः लक्षणम् इति पण्डितैः अभिप्रेतः; तत्र शुकादिभिः श्रीमद्भागवतं गीयते। तस्य कीर्तनेन भक्त्यादित्रयस्य महाबलम् उदेति; दुःखयोः क्षयः, भक्तस्य सुखम् आगच्छति। भगवतमार्गस्य घोषेण सर्वे कलिदोषाः नश्यन्ति, सिंहनादे वृकाणामिव। भक्तिः, ज्ञानवैराग्ययुतः, प्रेमरसेन सह, गृहे गृहे, जनात् जनं, संचरिष्यति।” ततः नारदः पप्रच्छ—“कथं वेदवेदान्तप्रवचने, गीतापाठे च, भक्त्यादित्रयं न जायते? श्रीमद्भागवतस्य पाठेन तद्विषये बोधः जायते; तस्य आख्यायिकायां वेदानां अर्थः प्रतिश्लोकं प्रतिपदम् अस्ति। हे निष्कलङ्कदृष्टे! एषा संशयं छिन्धि; विलम्बः न क्रियताम्, शरणागतवत्सलः असि।” कुमाराः ऊचुः—“वेदोपनिषत्सारात् भागवताख्यानम् उद्भूतम्; तस्मात् पृथग्भूतं सुतराम् उत्तमम्, स्वफलेन रूपम् धारयन् दीप्तिमान्। यथा मूलादारभ्य शिखान्तं रसं न अनुभवामः, पृथग्भूते तु फले सर्वत्रानन्दः; तथा एव। यथा क्षीरे स्नेहः अन्तः स्थितः, पृथक् कृतः देवानां प्रियं वर्धयति; तथैव। यथा इक्षु मध्ये अन्ते च शर्करा व्याप्यते, पृथक् कृतायां तु माधुर्यं अनुभव्यम्; एवं भागवताख्यानम् अपि। एषः भागवताख्यः पुराणः, पण्डितैः पूजितः, भक्त्यादित्रयस्यान्तःस्थापनाय प्रकाशितः।” “यो वेदवेदान्तस्नातः, गीताकर्ता च, तस्यापि दुःखेन व्याकुलस्य, व्यासस्य, मोहसिन्धौ मग्नस्य, पूर्वं त्वया चतुर्वेद्याः श्लोकाः उक्ताः, तेषां श्रवणेन सः क्षिप्रं दुःखात् विमुक्तः। अतः किं ते विस्मयकारणम्? यत् त्वं पृच्छसि; श्रीमद्भागवतं श्रोतव्यम्, शोकदुःखनाशनम्।” नारदः पुनः उवाच—“या दृष्टिः अशुभनाशिनी, परममङ्गलप्रदा, संसारदुःखपीडितानां परमकल्याणदायिनी, शुद्धैः गीतानां कथारसास्वादने एकान्ततया निमग्ना, प्रेमप्रकाशनाय, तस्यामहं शरणं गतः। बहुजन्मार्जितसौभाग्येन सत्सङ्गतिः लभ्यते, तदा विवेकः उत्पद्यते, अज्ञानदर्पान्धकारं नाशयन्।” अथ तृतीयोऽध्यायः आरभ्यते—“श्रीभागवतमहात्म्यम्। श्रीमद्भागवतस्य श्रवणेन, सनकादिमुखात्, भक्तः तृप्तिं अनुभूय ज्ञानवैराग्ये पुष्टिं लभते।” नारदः पुनरुवाच—“ज्ञानयज्ञं करिष्यामि, शुकोपदेशदीप्तम्, भक्त्यादित्रयस्यान्तःस्थापनाय यत्नेन। कुत्र अत्र तं यज्ञं करणीयं? वदतु स्थानम्; शुकशास्त्रस्य माहात्म्यं वेदविद्भिः वक्तव्यम्। कियत्कालेन भागवतस्य आख्यानं श्रोतव्यम्? कः विधिः तत्र पालनीयः? एतत् वदतु।” कुमाराः उचुः—“शृणु, नारद, वयम् उक्तवंतः, त्वं विनीतः विवेकी च; गङ्गातटे आनन्दनामकं स्थानम् अस्ति। तत्र विविधमुनिगणैः सेवितम्, देवसिद्धसंयुतम्, नानावृक्षलताभिः शोभितम्, नवमृदुलरेणुकाच्छन्नम्। रम्यं, एकान्तप्रियं, सुवर्णपद्मगन्धयुक्तम्, तत्र समीपे जीवेषु द्वेषः नास्ति। वृद्धं जर्जरशरीरं पुरतः स्थाप्य, तदुभयं चिन्तयन्, तत्र भक्ति आगमिष्यति। यत्र भागवतात् कथावचनम् अस्ति, तत्रैव भक्ति सहस्रं चालयति; आख्यानशब्दश्रवणेन तत्त्रयं नूतनत्वं प्राप्नोति।” सूतः उवाच—एवं कथयित्वा कुमाराः, नारदेन सह, शीघ्रं गङ्गातटं जग्मुः भागवतामृतपानाय। तत्र प्राप्ते, लोकेषु, सुरेषु, ब्रह्मलोके च, महान् कोलाहलः अभवत्। श्रीभागवतामृतपानलालसैः सर्वैः तत्र धावितम्, तत्र वैष्णवाः अग्रे आगच्छन्। तत्र भृगुः, वसिष्ठः, च्यवनः, गौतमः, मेधातिथिः, देवलः, देवरातः, रामः, गाधिपुत्रः, शाकलः, मृकण्डुपुत्रः, अत्रिः, पिप्पलादः च आगच्छन्। योगेश्वराः, व्यासः, पराशरः, छायाशुकः, जाजलिः, जाह्नुः, तेषां श्रेष्ठः च, पुत्रैः शिष्यैः भार्याभिः च सह, महाप्रेम्णा आगताः। वेदान्ताः, वेदाः, मन्त्राः, तन्त्राणि, तेषां मूर्तयः, दश सप्त च पुराणानि, षड्शास्त्राणि अपि तत्र आगच्छन्। एवं श्रीमद्भागवतस्य महिमा, तस्य श्रवणस्य प्रभावः, भक्त्यादित्रयस्य स्थापनम्, तस्य माहात्म्याख्यानस्य शुभारम्भः अभवत्।