सूत उवाच—राजा परीक्षित्, आत्मनः अकृतकृत्यस्यापि, तस्मिन्स्वयमेव न कृतं दोषमात्मनि आरोप्य, पवित्रात्मनः ब्राह्मणस्य गूढबलस्य प्रति कृतं तदनुचितं कर्म स्मरन्, दुःखितचित्तः सञ्जगाम। सः मनसि चिन्तयन्—“हा, अहं पापं कृतवानस्मि, अधमवत् आचरितवान्, निर्दोषे ब्राह्मणे प्रति।” “नूनम्, मया देववतां तिरस्कारात्, महदपि, दुरत्ययं, आपदं शीघ्रमेव मम भविष्यति। तदस्तु, यथेष्टं मम पापस्य प्रायश्चित्तार्थं, यथा पुनः स्वप्नेष्वपि ब्राह्मणादिषु, देवेषु, गोषु च, कदापि तादृशं दुष्कृतं न कुर्याम्।” “अद्यैव, ब्राह्मणस्य क्रुद्धस्य ज्वलिताग्निरिव कोपः, मम राज्यं, ऐश्वर्यं, महद्रत्नभाण्डारं च दग्धुं समुत्सुकः। अहं दारिद्र्यं, दुःखं च स्वीकुर्वन्, पुनः तादृशं पापचिन्तनं न कुर्याम्।” एवं चिन्तयन्, तस्य श्रुत्वा—मुनिपुत्रेण तक्षकनाम्ना मृत्युः शप्तः। सः तं मृत्युमुत्सववत् मन्यते, यतः तक्षकः शीघ्रमेव तस्यासक्तस्य वैराग्यं जनयिष्यति। ततः, स्वर्गमपि, लोकमपि, त्यक्त्वा, तयोः तु निःसारत्वं पूर्वमेव विचिन्त्य, सः श्रीकृष्णपादसेवननिश्चयेन, अमृतनदीतीरे उपविवेश, उपवासव्रतमादधत्। सा नदी या श्रीकृष्णपादरजसा संयुता, या गङ्गायाः अपि अधिकं पावनी, या सर्वलोकपालान् अपि पुण्यतीर्थत्वेन पावयति—कः मृत्युमुखे स्थितः तां न सेवेत? एवं निश्चयेन, पाण्डुपुत्रः, तीरस्य पूर्वदिशि, कुशासन उपविश्य, एकचित्तः मुकुन्दपादारविन्दे, मुनिव्रतेन, सर्वसङ्गपरित्यागेन, उपवासव्रतमकरोत्। तत्र, लोकपावनाः, महर्षयः, महात्मानः, शिष्यैः सहिताः, तीर्थदर्शनाभ्यासेन, तस्मिन्स्थले समागताः। त एव हि पुण्याः, स्वयमेव पुण्यतीर्थान् अपि पावयन्ति। अत्रिः, वसिष्ठः, च्यवनः, शरद्वान्, अरिष्टनेमिः, भृगुः, अङ्गिराः, पराशरः, गाधिसुतः, रामः, उतथ्यः, इन्द्रप्रमदः, एध्मवाहः, मेधातिथिः, देवलः, आर्ष्टिषेणः, भारद्वाजः, गौतमः, पिप्पलादः, मैत्रेयः, और्वः, कवषः, कुम्भयोनि, द्वैपायनः, पूज्यः नारदः च—एते सर्वे महर्षयः समागता। देवर्षिभ्राह्मर्षिराजर्षिप्रधानाः, अरुणादयः च, तत्र समागताः। राजा, तान् सर्वान् ऋषिपुत्रान्, सम्यक् पूजयित्वा, साष्टाङ्गं प्रणिपत्य, सविनयम् अवन्दत। तेषां सम्यक् उपवेशनानन्तरं, सः, कृताञ्जलिः, स्वमनः शुद्धेन, स्वकर्तव्यनिश्चितः, तान् मुनीन् समीपं गत्वा, प्राञ्जलिः, प्रीत्या, उपतस्थे। स राजा उवाच—“हन्त, राज्ञां मध्ये वयं धन्यतमाः, यद् भवन्तः, महात्मानः, अस्मासु अनुग्रहं दर्शयन्ति। राजवंशः, ब्राह्मणपादस्मरणस्य उपेक्षया, दूरे नीतः—हा, तादृशं निन्दितं कर्म।” “मम तु, परमेश्वरः, मम मनः पुनः पुनः गृहकृत्येषु आसक्तं दृष्ट्वा, द्विजवचनात्, यत्र सङ्गः शीघ्रं भयजनकः, वैराग्यं जनयितुम् इच्छति।” “हे ब्राह्मणाः, युष्माभिः सह, भगवति मनो निबद्धं कृत्वा, गङ्गायां स्थातव्यम्। ब्राह्मणशापेन, वा तक्षकविषेण, यद्भवेत्, तावत् विष्णोः कीर्तनं क्रियताम्।” “अनन्ते भगवति, तद्भक्तेषु च, पुनः भक्तिरस्तु। यत्र कुत्रापि जन्मनि, सतां मध्ये सदा मैत्री भविष्यति, सर्वत्र ब्राह्मणान् नमामि।” एवं निश्चित्य, स राजा, पूर्वतटे, उत्तराभिमुखः, कुशासन उपविश्य, स्वपत्नीपुत्रभारं समुद्रतनयाय न्यस्य, दृढनिश्चयः, उपवासे स्थितः। तं राजानं, उपवासनियमस्थितं, स्वर्गे देवगणाः स्तुवन्ति स्म। ते हर्षेण पुष्पवृष्टिं कृत्वा, पृथिव्यां पुष्पाणि चिक्षिपुः, दुन्दुभ्यः पुनः पुनः निनदन्। समागताः महर्षयः, तं स्तुत्वा, तस्य कर्म प्रशंस्य, ऊचुः—“एषः लोकहिताय, भगवत्कथागुणैः शोभितः, उत्तमगुणैः भूषितः।” “न हि आश्चर्यं, राजर्षिप्रवर, कृष्णभक्तेषु, ये राजमुकुटमण्डितं सिंहासनं त्यक्त्वा, केवलं भगवत्सान्निध्यं वाञ्छन्ति।” “वयं सर्वे, अद्य, यावत् सः देहं न त्यजति, तावत् तत्रैव स्थास्यामः। सः, भगवत्परायणः, वैराग्यशोकवर्जितः, परं पदं प्राप्स्यति।” एवं मुनिसभायाः वचनं श्रुत्वा, परीक्षित्, मधुच्युत्सखा, आचार्यसहितः, निर्दोषः, उपस्थितान् मुनीन् प्रणम्य, विष्णोः चरितश्रवणाय उत्सुकः, तान् सम्बोधितवान्। “सर्वे, यत्रकुत्रापि, यथा वेदाः त्रिषु लोकेषु, समागताः। अत्र वा अन्यत्र वा, परमहितं आत्मतत्त्वं विना अन्यः कश्चन प्रयोजनं नास्ति।” “तस्मात्, अहं पृच्छामि, हे ब्राह्मणाः, किं कर्तव्यं? मरणासन्नस्य धर्मः कः शुद्धः? युष्माभिः सम्यक् चिन्त्यताम्।” एवमेव, व्यासपुत्रः, पूज्यः, आकस्मात् तत्र आगतः, निरपेक्षः, पृथिवीं सञ्चरन्, चिह्नैः अगम्यः, स्वलाभेन तुष्टः, बालैः परिवृतः, अवधूतवेषधारी च। सः षोडशवर्षीयः, कोमलचरणकरजङ्घबाहुपार्श्वगण्डः, सुललिताङ्गः, दीर्घनेत्रः, समकर्णनासिकः, सुब्रह्म, तेजस्वीमुखः, शङ्खकण्ठः। गूढजत्रुः, विशालोन्नतवक्षाः, गम्भीरनाभिः, त्रिवलिवलितमृदुदरः, नग्नः, मुखे विततानि केशपाशाः, दीर्घबाहुः, सुरश्रेष्ठसमः। श्यामवर्णः, नित्यनवयौवनः, शुभलक्षणयुक्तः, मन्दस्मितेन स्त्रीणां मनः आकर्षन्। ऋषयः अपि, तस्य स्वरूपं ज्ञात्वापि, तस्य महिमानं गूढमवेक्ष्य, उपवेशनात् उत्थाय, तं पूजयामासुः। विष्णुरातः, ससिरस्नतं तं अतिथिं पूजयामास। स्त्रीबालानां निवृत्तौ, सः महासन उपवेशितः। तत्र, ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवर्षिसभाभिः परिवृतः, सः महायशाः मुनिः, पूर्णचन्द्र इव नक्षत्रग्रहगणैः परिवृतः, विराजते स्म। राजा, भगवत्परायणः, तं मुनिं, शान्तचित्तं, अक्लिष्टज्ञानं, प्रणम्य, कृताञ्जलिः, सौम्यया गिरा, सविनयम् अपृच्छत्। परीक्षित् उवाच—“हे ब्राह्मण, अद्य वयं, क्षत्रियाः अपि, सेवायोग्याः जाताः, यतः भवता, कृपया, अतिथिरूपेण, अस्माकं भूमिं पावितम्।” “स्मरणमात्रेणापि, भवतः, मनुष्यगृहाणि शुद्धानि भवन्ति—दर्शनस्पर्शनपादप्रक्षालनासनदानादिकं तु किमु वक्तव्यम्?” “भवतः सन्निधिना, हे महायोगिन्, जनानां महापातकानि अपि, क्षणेन नश्यन्ति, यथा दैत्याः विष्णुना।” “पाण्डुपुत्रप्रियः श्रीकृष्णः मयि प्रीयताम्, यः स्वकुलप्रियत्वेन, पित्र्यसंबन्धिनः अपि स्वीकृतवान्।” “अन्यथा, कथं वयं, मरणासन्नाः, मृत्युलोकवासिनः, भवतः, निराकारस्थितचित्तस्य, सिद्धस्य, वने वसतः, दर्शनं लभेमहि?” “तस्मात्, योगाचार्यवर्य, अहं पृच्छामि—परमं पुरुषार्थं किम्? मृत्युसमीपे कः कर्तव्यः धर्मः?” “किम् श्रोतव्यं, कीर्तयितव्यं, कर्तव्यं, स्मर्तव्यं, पूज्यं वा, हे प्रभो? अथवा, अन्यत् यद्यस्ति, तदपि ब्रूहि।” “नूनम्, हे ब्राह्मण, गृहस्थानां गृहेषु, न भगवतः सन्निधिः, दुग्धदोहनेऽपि न दृश्यते।” सूत उवाच—एवं राज्ञा सौम्यया गिरा पृष्टः, बदारायणिपुत्रः, धर्मज्ञः, मुनिसभायाम् उत्तरं प्रादात्।