श्रीशुकः उवाच— एवं तया अनुमतः, शुद्धहृदयः तुष्टः च इन्द्रः, मरुद्भिः सह तस्याः प्रणम्य, स्वर्गं प्रत्यागच्छत्। यद् यद् त्वया पृष्टं तद् सर्वं उक्तं— शुभं मरुतां जन्म। किं अन्यद् वदामि ते? सूतः उवाच— राजा, गम्भीरदुःखितः, तं दोषयुक्तं कर्म विचारयामास, यद्यपि स्वयम् न कृतम्। स चिन्तयामास— “हाहा, अहं पापवत्, अनर्हः, निरपराधाय, गुह्यशक्तिमन्तः ब्राह्मणाय, कुपूर्वं आचरितवान्।” “नूनं, भगवत्सज्जनप्रति अनादरात्, महती विपत्ति, दुरत्यया, शीघ्रं मम आगमिष्यति। यथा स्यात्, तद् यथा भवेत्, मम पापस्य प्रायश्चित्तम्, यथा पुनः तादृशं कर्म न कुर्याम्।” “अद्य, ब्राह्मणस्य क्रुद्धस्य अग्निः, यः मयि प्रज्वलितः, मम राज्यं, ऐश्वर्यं, विशालं कोशं च दहत्व्। अहं दुर्भाग्यवान्, पुनः ब्राह्मणेषु, देवेषु, गोषु च, तादृशं पापचिन्तनं न कुर्याम्।” एवं विचारयन्, स श्रुतवान् यथा ऋषिपुत्रेण मृत्युशापः दत्तः— तक्षकनाम्ना। स तं शुभं मेने— शीघ्रं तक्षकः, अतिसक्तस्य विरक्तिं करिष्यति। ततः, इमं लोकं परलोकं च परित्यज्य, तयोः पूर्वमेव तु तुच्छतां विचार्य, स कृष्णपादसेवनाय निश्चयम् कृत्वा, अमृतनदीतीरे उपविष्टः उपवासं आरभत। सा नदी, यस्याः जलं कृष्णपादरजसा मिश्रितं, यः गङ्गायाः अपि पवित्रतरं, सर्वलोकान्, सर्वेश्वरान् च पावयति— मृत्युं समीपं प्राप्तः कः न ताम् सेवेत? एवं पाण्डुपुत्रः, निश्चयम् कृत्वा, विष्णुपदतीरे उपवासपरायणः अभवत्, मनः केवलं मुकुन्दपादयोः स्थितम्, मुनिनिवृत्तः, सर्वसङ्गवर्जितः। तत्र, लोकपावनाः, महान् पुण्यश्लाघ्याः ऋषयः शिष्यैः सह आगच्छन्। तेषां बहवः तीर्थदर्शनप्रसङ्गेन आगच्छन्, यतः साधवः स्वयम् तीर्थानि पावयन्ति। अत्रिः, वसिष्ठः, च्यवनः, शरद्वान्, अरिष्टनेमिः, भृगुः, अङ्गिराः, पराशरः, गाधिपुत्रः, रामः, उतथ्यः, इन्द्रप्रमदः, एध्मवाहः; मेधातिथिः, देवलः, आर्ष्टिषेणः, भारद्वाजः, गौतमः, पिप्पलादः, मैत्रेयः, और्वः, कवषः, कुम्भयोनिः, द्वैपायनः, venerable नारदः; अन्ये च, देवर्षिप्रवराः, ब्रह्मर्षिप्रवराः, राजर्षिप्रवराः च, अरुणः तस्य सहचरैः सह। राजा, तान् प्रजाप्रतिष्ठितान् ऋषिप्रवरान् सत्कार्य, शीष्णा नमस्कृत्य, आदरं दत्तवान्। तेषां सुखासीनानां, सम्मानं कृत्वा, स्पष्टबुद्धिः, स्वकार्यनिश्चितः, तान् समीपं गत्वा, अञ्जलिं कृत्वा, पुरतः स्थितः। राजा उवाच— “हा, राज्ञां मध्ये वयं भाग्यशालिनः, यतः श्रेष्ठाः अस्माकं अनुग्रहं दर्शितवन्तः। राजवंशः, ब्राह्मणपादानां अवमानात्, दूरे पतितः— हा, तादृशं दोषपूर्णं कर्म।” मम, सर्वेश्वरः, यः मम मनः पुनः पुनः गृहेषु आसक्तं दृष्टवान्, तस्य वाक्यैः, द्विजातिप्रवृत्तैः, मम मनसि विरक्तिः उत्पन्ना, यत्र आसक्तिः शीघ्रं भयम् जनयति। “हे ब्राह्मणाः, यावद् अहं समीपं आगतः, यावद् गङ्गा देवी, यावद् मनः भगवति स्थितम्— ब्राह्मणशापेन वा तक्षकस्य विषेण वा, यथा भवेत्। तदन्तरे विष्णोः कीर्तिं गायन्तु।” “पुनः अनन्ते भगवति भक्ति-सङ्गः अस्तु, तस्य शरणागतेषु च। यत्र कुत्र वा जन्म भवेत्, सत्सु सदा स्नेहः अस्तु, सर्वत्र ब्राह्मणेषु नमः करोतु।” एवं निश्चयः राजा, पूर्वतटे उत्तराभिमुखः, कुशशय्यायां उपविष्टः, स्थिरः, भार्यापुत्रयोः भारं समुद्रकन्यायै समर्प्य। यदा नरदेवः देवदेवः उपवासे उपविष्टः, तदा दिव्याः देवगणाः तं स्तुत्वा, हर्षेण पुष्पाणि भूमौ चिक्षिपुः, दुन्दुभ्यः पुनः पुनः निनादितः। महर्षयः, तत्र समागताः, तं स्तुत्वा, तस्य कर्म अनुमोदितवन्तः— “एषः जनहिताय आचरति, भगवतो गुणैः भूषितः, उत्तमैः प्रशंसितः।” “न हि आश्चर्यं, हे राजर्षिप्रवर, कृष्णप्रेमिणां मध्ये, ये राजसिंहासनं मुकुटेन शोभितम् उपगृह्य, तद् तत्क्षणात् त्यक्तवन्तः, केवलं भगवन्मिलनं इच्छन्ति।” “सर्वे वयं अत्र तिष्ठामः, यावत् स देहं त्यजति; ततः एषः भगवत्प्रेमी उत्तमं लोकं प्राप्नोति, रागशोकवर्जितः।” एवं मुनिसभायाः वचनं श्रुत्वा, परीक्षित्, मधुच्युदेन गुरुना सह, निर्दोषः, तान् उपस्थितान् नमस्कृत्य, विष्णोः चरितं श्रोतुम् उत्सुकः, तान् अभाषत्। “सर्वे अत्र सर्वतः समागताः, यथा वेदाः त्रिलोक्यां मूर्तिमन्तः; अत्र वा अन्यत्र वा, परमकल्याणं, आत्मस्वभावं च, अन्यः प्रयोजनं न अस्ति।” “तस्मात्, अहं पृच्छामि, हे ब्राह्मणाः, किं कर्तव्यं, भवतः आश्रित्य; मृत्युमुखे स्थितस्य, शुद्धं धर्मं किं, तस्य निश्चयं कुर्युः।” तदा, व्यासपुत्रः, venerable श्रीशुकः, तत्र आकस्मिकम् आगतः, भूमौ निराशः विचरन्; तस्य चिह्नानि अप्रत्यक्षानि, स्वलाभे तुष्टः, बालैः परिवृतः, कूपीनवेषधारी। स, षोडशवर्षीयः, कोमलपादः, हस्तः, जंघा, भुजा, स्कन्धः, कपोलः च; अंगानि सुन्दरतया युक्तानि, नेत्रे दीर्घे, विशालौ, कर्णौ उन्नतघ्राणसमौ, भ्रूः सुन्दरौ, मुखं दीप्तिमान्, ग्रीवा शङ्खाकृति। क्लाविकास्थि गुह्यं, वक्षः स्थूलं, उच्चं, नाभिः गम्भीरं, वर्तुलं, उदरं रेखाभिः ललितं, मृदु; नग्नः, केशः मुखे स्फारितः, भुजौ दीर्घौ, देवश्रेष्ठवत् लम्बमानौ। श्यामवर्णः, यौवनसुन्दरतया नित्यनूतनः, अंगानि शुभचिह्नैः युक्तानि; मनोहरस्मितेन स्त्रीणां मनांसि आकर्षति। ऋषयः अपि, तस्य स्वरूपं जानन्तः, तस्य महत्त्वं गुह्यं दृष्ट्वा, आसनात् उत्थाय, तं पूजितवन्तः। विष्णुरातः (परीक्षित्) तं अतिथिं अभ्यागतं नमस्कृत्य, पूजा अर्पितवान्। तदा, बालाः स्त्रियः च, तस्य अज्ञानात्, निवृत्ताः; स महासनं उपविष्टः, सम्मानितः। तत्र, ब्रह्मर्षिसभा, राजर्षिसभा, देवर्षिसभा च, तस्य चारुतेजसा आवृतः, स महर्षिः चन्द्रमाः इव, ग्रहतारानक्षत्रसमूहैः परिवृतः, दीप्तिमान् आसीत्। राजा, भगवत्प्रेमी, तं शान्तमुनिं समीपं गत्वा, शीष्णा नमस्कृत्य, अञ्जलिं कृत्वा, विनयपूर्वकं वचनं उवाच, मृदुस्वरेण पप्रच्छ। परीक्षित् उवाच— “हे ब्राह्मण, अद्य वयं क्षत्रियाः, सेवायोग्याः अभवत्, तव कृपया, अतिथि-रूपेण आगत्य, अस्माकं भूमिं पावनां कृतवन्तः।” “त्वां स्मृत्वा, मनुष्यगृहाणि तत्क्षणात् पवित्राणि भवन्ति— किं तु दृष्ट्वा, स्पृष्ट्वा, तव पादप्रक्षालनं, आसनदायादि च?” “तव सन्निधाने, हे योगिश्रेष्ठ, जनानां महापापानि अपि तत्क्षणात् नश्यन्ति, यथा दानवान् विष्णुना।” “भगवान् कृष्णः— पाण्डुपुत्राणां प्रियः— मयि प्रसन्नः भवतु, यः स्वकुलस्नेहात् पितृस्वजनान् स्वीकृतवान्।” “अन्यथा, कथं वयं मर्त्याः, विशेषतः मृत्युमुखे स्थिताः, तव साक्षात्कारं प्राप्नुः, यः अव्यक्ते मनः स्थितः, सिद्धः, वनवासिन्?” “तस्मात्, अहं पृच्छामि, योगिश्रेष्ठ, परमसिद्धिं— मृत्युसमीपे पुरुषः किं कर्तव्यं सर्वथा?” “किं श्रोतव्यम्, किं कथनीयम्, किं कर्तव्यम्, किं स्मरणीयम्, किं पूजनीयम् जनैः, हे प्रभो? अथवा, यद्यत् विपरीतं तद् अपि वद।