इन्द्रः देवीं सम्बोध्य प्राह—"त्वदीयं गर्भं मया सप्तधा छित्त्वा सप्त पुत्राः अभवन्। तेषां पुनः सप्तधा विभागेऽपि कश्चन न विनष्टः।" इति। तदा तेन मया कृतं अद्भुतमिदं दृष्ट्वा, अहं मनसि चिन्तयामास—"नूनं परमपुरुषस्याराधनफलमेतत्, येन एवं सिद्धिः सम्प्राप्ता।" ये च भगवन्तं निःस्पृहाः पूजयन्ति, ते एव प्राज्ञाः स्मृताः; ये तु केवलं स्वार्थमिच्छन्ति, ते नैवम्। कः प्राज्ञः सत्त्वसङ्गं वरयेत्, येन नरकगमनं स्यात्, यदा आत्मदं विश्वेश्वरं भगवन्तं पूजयित्वा सिद्धिं प्राप्नोति? अतः हे मातः, मम बालिशतया कृतमिदं महदपकारं त्वं क्षन्तुमर्हसि। सौभाग्येन तव गर्भः मृत्योरुत्थितः। एवं तया अनुमत्यान्निर्मलहृदयो हृष्टश्च इन्द्रः मरुद्भिः सह ताम् अर्चित्वा स्वर्गं प्रतस्थे। शुक उवाच—"यद् यद् त्वया पृष्टं तद् अखिलं मयाऽख्यातम्—मरुतां शुभजन्म। किं भूयः श्रोतुमिच्छसि?" सूत उवाच—राजा तु तस्मिन् समये दुःखितचित्तः तं पापकृत्यम्, स्वयमकृतमपि, चिन्तयन् मनसि व्याकुलः बभूव—"हा, अहं पापवत्कर्म कृतवान्, निर्दोषाय ब्राह्मणाय, गुह्यशक्तये, अनर्हवत्।" "नूनं देवद्विजेषु मम अवमानात् महदपद् दुरत्ययं शीघ्रमेव भविष्यति। तदस्तु, यथा यथैव, मम पापस्य प्रायश्चित्तं स्यात्, यथा पुनर्न कदापि एवं कुयाम्।" "अद्य ब्राह्मणकुपिताग्निः, मयि प्रवर्तितः, राज्यं बलं कोशं च दहत्विति; यद् अहं दुर्भाग्यवान्, न कदाचिद् द्विजदेवगवेषु पापबुद्धिं कुर्याम्।" एवं चिन्तयन्, तक्षकनाम्नः मुनिपुत्रेण मृत्युवचनं श्रुत्वा, तच्छ्रुत्वा च, सुखममेनि—"सन्निहितः तक्षकः मम विषये विरक्तिं करिष्यति।" ततः स राजा इमममुष्मं लोकं पूर्वमेव तुच्छीकृत्य, कृष्णपादारविन्दसेवायै धृतचित्तः, अमृतनद्याः तीरे उपविवेश निराहारव्रतम्। सा नदी, या कृष्णपदरेणुयुतजलरूपा, गङ्गायाः अपि पावनी, सर्वलोकपालांश्च पावयति—कः प्राणान्तकाले तां न सेवेत? एवं पाण्डुपुत्रः निश्चयपूर्वकं विष्णुपदतीरे उत्तरदिशं समुपविश्य, मुनिव्रतमास्थाय, सर्वसङ्गविनिर्मुक्तः, मनः केवलं मुकुन्दपादे समधत्त। तत्र महर्षयः पुण्यात्मानः शिष्यैः सहिताः, क्षेत्रयात्राप्रसङ्गेन, लोकपावनाय समुपाजग्मुः। पुण्याः स्वयमेव क्षेत्राणि पावयन्ति। आत्रेयः, वसिष्ठः, च्यवनः, शरद्वान्, अरिष्टनेमिः, भृगुः, अङ्गिराः, पराशरः, गाधिसुतः, रामः, उतथ्यः, इन्द्रप्रमदः, इध्मवाहः, मेधातिथिः, देवलः, आर्ष्टिषेणः, भारद्वाजः, गौतमः, पिप्पलादः, मैत्रेयः, और्वः, कवषः, कुम्भयोनिः, द्वैपायनः, श्रीनारदः च, अन्ये च देवर्षयः, ब्रह्मर्षयः, राजर्षयः, अरुणादयः च। राजा तान् सर्वान् ऋषिप्रवरान् सत्कार्य, शिरसा प्रणम्य, अर्चयामास। तेषां सम्यगुपवेशनं कृत्वा, स राजा, प्राञ्जलिः, स्वकार्यनिश्चयेन, प्रशान्तचित्तः, समीपमुपेत्य, सन्निधिं प्राप्य, नमस्कुर्वन् स्थितः। स राजा उवाच—"धन्यतमाः वयं नृपाः, येषां प्रति यूयं दयालवः। राजवंशः द्विजपादसेवान्मलिनः दूरे पतितः—हा, निन्द्यकर्माणि एतानि।" "मम मनः पुनःपुनः गृहेषु आसक्तं दृष्ट्वा, सर्वेश्वरः भगवतः स एव विरक्तिं जनयामास, द्विजवाक्ये स्थिता, यत्र सङ्गः शीघ्रं भीतिं जनयति।" "हे ब्राह्मणाः, युष्मासु मयि स्थितेषु, मम मनः भगवति स्थितं स्यात्, गङ्गा च स्थातुं यच्छतु। ब्राह्मणशापेन वा तक्षकविषेण वा, यथेष्टं भवतु; तावत् विष्णुगाथाः गायन्तु।" "पुनः पुनः अनन्ते भगवति, तदाश्रितेषु च, भक्तिरस्तु; यत्र कुत्रापि जन्मनि, साधुषु स्नेहः स्यात्; सर्वत्र ब्राह्मणेभ्यः नमः।" एवं राजा निश्चयपूर्वं, उत्तराभिमुखः, पूर्वतटे, कुशशय्यायामुपविष्टः, स्वपत्नीपुत्रभारं सागरतनयाय न्यधत्त। राजर्षिः, देवर्षिः, मुनिगणैः परिवृतः, उपवासव्रते स्थितः, स्वर्गस्थाः देवाः तम् स्तुत्वा, पुष्पवर्षं चकारुः, दुन्दुभीनादं च पुनःपुनः कृतवन्तः। मुनयः तं प्रशशंसुः—"सर्वजनहिताय अस्य आचरणं, श्रीभगवत्कथाशोभितं; पुण्यवदिति।" "एषा कृष्णपरायणेषु न चित्कार्यं, ये राजमौलिभूषितं सिंहासनं त्यक्त्वा, केवलं भगवत्सान्निध्यं वाञ्छन्ति।" "वयं सर्वेऽत्र स्थास्यामः, यावत् स देहत्यागं करोति; तदनन्तरं स भागवतश्रेष्ठः वैराग्यशोकविहीनं परमं लोकं यास्यति।" एवं मुनिसभायाः वचः श्रुत्वा, पारिक्षित्, मदुच्युदेन सह, गुरुणा च, निर्दोषः, उपस्थितान् सविनयं नमस्कुर्वन्, विष्णुकथाश्रवणलोलुपः, तान् उवाच। "सर्वे दिशो दिशः समागताः, यथा वेदाः त्रिषु लोकेषु; अत्र वा अन्यत्र वा, न किंचित् अन्यत् कार्यं, परमशुभाय आत्मस्वरूपाय च।" "अतः अहं पृच्छामि—किं कर्तव्यं? मरणासन्नस्य शुद्धं धर्मं ब्रूत; ये प्रवृत्ताः, तेन विचिन्त्यताम्।" एवमुक्ते, व्यासपुत्रः महर्षिः अकस्मादेव तत्र समुपाजगाम; स भूमौ अनपेक्षः चरन्, लिङ्गैः न ज्ञायमानः, आत्मारामः, बालैः परिवृतः, अवधानचिह्नधारी। स षोडशवयसि, स्निग्धपादकरोरूभुजस्कन्धगण्डः, सुगात्रः, दीर्घनेत्रः, समकर्णनासिकः, सुब्रह्मा, सुशिराः, शङ्खकण्ठः। तस्य गुह्यास्थि सुपिहितम्, उरः विस्तीर्णं, नाभिः गम्भीरा, उदरं रेखा-स्निग्धं, वस्त्रहीनः, केशाः मुखे प्रसृताः, बाहू दीर्घौ, देवश्रेष्ठवत्। श्यामवर्णः, नित्यनवयौवनः, शुभलक्षणचिह्नयुक्तः, स्मितमुखः, स्त्रीणां मनांसि हरन्; मुनयः अपि तस्य स्वरूपं जानन्तः, महिमानं गुह्यं दृष्ट्वा, उत्थाय अर्चयामासुः। तं समागतं अतिथिं विष्णुरातः शिरसा प्रणम्य अर्चयामास। स्त्रीबालाः तत्र विहृत्य, तं महासन उपवेशयत्। तत्र ब्रह्मर्षिराजर्षिदेवर्षिसङ्घैः परिवृतः, स महर्षिः, पूर्णचन्द्र इव नक्षत्रग्रहगणैः, विराजमानः बभूव। राजा भगवत्परायणः, तं मुनिं शान्तचित्तं, अमन्दबुद्धिं, उपेत्य, शिरसा प्रणम्य, सविनयं पप्रच्छ, मृदु वचः उवाच। "हे ब्राह्मण, अद्य वयं क्षत्रियाः धन्याः, यः त्वया कृपया, अतिथिरूपेण आगत्य, अस्माकं भूमिं पावनां कृतवान्।" "स्मरणमात्रेण तव, नरगृहाणि क्षणेन पावनानि भवन्ति; किं पुनः दर्शनस्पर्शनपादप्रक्षालनासनदानादिभिः?