इन्द्रः तु, हे नृप, दित्याः व्रते किञ्चिदपि दोषमपश्यन्, सा हि तत्र अत्यन्तं मनसा समाहितव्रता आसीत्। तदा इन्द्रः महतीं चिन्ताम् आपन्नः, कुत्रापि उपायेन स्वकार्यसिद्धिं कर्तुं शक्यते इति विचिन्तयन्। एकदा सायाह्ने, दितिः व्रतश्रमात् क्लान्ता, भुक्त्वा, अपि च पादौ अपक्षालितौ, जलस्नानेन अपि अशुद्धा, दैवयोगेन मोहिता, निद्रां जगाम। तस्याः निद्रायाः समये, योगेश्वरः इन्द्रः, योगबलात् तस्याः गर्भं प्रविवेश। तत्र सः वज्रायुधेन सुवर्णवर्णं गर्भमेकम् सप्तधा अकृन्तत्। तत्र तत्र क्रन्दमानान् तान् सः पुनः पुनः उवाच—“मा रुदीत” इति। तदा ते सप्तधा विदल्यमानाः, कृताञ्जलयः तम् ऊचुः—“किमर्थम्, इन्द्र, त्वं अस्मान् मारुतान् भ्रातॄन् हन्तुमिच्छसि?” इति। कौशिकः प्रत्युवाच—“मा भैष्ट भ्रातरः, प्रियाः मे यूयं, मम एव पार्षदाः, मारुतगणाः, भक्ताः च” इति। तदा श्रीनिवासस्य कृपया दित्याः गर्भः न ममार, यथा त्वं अपि द्रोणास्त्रात् जीवितः। एकवारं अपि आदिपुरुषस्य पूजनात् समता लभ्यते, दितिः तु प्रायः संवत्सरं हरिं पूजयामास। ततः इन्द्रेण सह ते पञ्चाशत् देवाः मारुताः अभवन्; मातुः दोषं निवार्य, हरिणा सोमपाः कृताः। दितिः उत्थाय स्वपुत्रान् ददर्श, ये अग्निसमप्रभाः, देवीसहिताः, इन्द्रेण सहिताः, निर्लिप्ताः, प्रमुदिताः आसन्। तदा सा इन्द्रं प्राह—“वत्स, अहं अति दुर्नियमं व्रतम् आचरितवती, यद् आदित्येभ्यः भयदं, पुत्रकामया। एकः एव पुत्रः संकल्पितः, सप्त च सप्तधा जाताः—कथं एषः परिणामः? यदि जानासि, सत्यम् ब्रूहि, मा माम् मोहय।” इन्द्रः उवाच—“जननि, तव संकल्पं विज्ञाय अहम् उपसन्नः। अवसरं लब्ध्वा गर्भं विभज्य सप्तधा अकरवम्, स्वकार्ये एव मनः, धर्मे न। तव गर्भः मया सप्तधा विदारितः, तस्मात् सप्त पुत्राः अभवन्; तेषु अपि सप्तधा विभक्तेषु, कोऽपि न नष्टः। ततः मया कृतं एतत् अद्भुतं दृष्ट्वा, अहम् अवेदं—एषः फलम् आदिपुरुषपूजनस्य, येन सर्वसिद्धिः लभ्यते। ये हरिं निःस्पृहाः पूजयन्ति, ते एव ज्ञेयाः; आत्मार्थिनः तु न तथा। कः पण्डितः, गुणसङ्गम् इच्छेत्, यः स्वात्मदं हरिं सेवेत, स जगन्नाथः आत्मनः च ईश्वरः। अतः जननि, मम महद्दोषं क्षन्तुमर्हसि; बालिशस्य, नीचस्य मम, सौभाग्येन तव गर्भः मृत्योरुत्थितः।” एवं दित्या अनुमोदितः, शुद्धचित्तः, तुष्टः, इन्द्रः मारुतैः सह तस्यैः प्रणम्य स्वर्गं प्रत्यगच्छत्। श्रीशुक उवाच—“एवं यत् त्वया पृष्टं, शुभं मारुतोत्पत्तिकथां, सर्वं उक्तम्। किं भूयः कथयामि?” शौनकाद्याः शृण्वन्तः, सुतः उवाच—राजा तु, तस्मिन्न् अघे, स्वकृतं न मन्यमानः, मनसा क्लेशितः, चिन्तयामास—“हन्त, अहम् अयोग्यवत्, निर्दोषे, गुह्यतेजसि ब्राह्मणे, पापम् अकरवम्। नूनं, देवद्विजगौरवाभावात्, महद् अप्रतिषेध्यम् आपद् शीघ्रं भविष्यति। तदस्तु, पापस्य प्रायश्चित्तम्, यत् पुनः न एवमाचरिष्यामि। अद्यैव ब्राह्मणक्रोधाग्निः, यः मयि सञ्जातः, राज्यं, बलं, कोषं च दहत्व्; यत् अहम् अनागतः, ब्राह्मणेषु, देवेषु, गोषु, पापबुद्धिं न पुनः कुर्याम्।” एवं चिन्तयन्, तक्षकस्य शापं शृण्वन्, स मुनिपुत्रेण निर्दिष्टम्, तं च मृत्युं श्रेयः मे इति मेने—स हि तक्षकः अतिसक्तस्य वैराग्याय आगमिष्यति। ततः, अस्मिन् लोके, परत्र च, तुच्छत्वं मत्वा, कृष्णपादसेवायै संकल्प्य, अमृतनद्याः तीरे उपविवेश उपवासव्रतम्। या नदी कृष्णपदरेणुधूलिसंयुक्ता, गङ्गायाः अपि पावनी, या सर्वलोकपावनी, तां मृत्युं प्रतीक्ष्य कः न सेवेत्? एवं पाण्डुपुत्रः, निश्चयपूर्वकं विष्णुपदतीरे उपवासव्रतम् अचरन्, मनः मुकुन्दपादयोः एव समर्प्य, मुनिव्रतधारणः, सर्वसङ्गविवर्जितः। तत्र, लोकपावनाः, महात्मानः, ऋषयः, शिष्यैः सहिताः, तीर्थदर्शनाय बहुधा आगमन्; साधवः हि स्वयं तीर्थानि पुण्ययन्ति। अत्रिः, वसिष्ठः, च्यवनः, शरद्वान्, अरिष्टनेमिः, भृगुः, अङ्गिराः, पराशरः, गाधिपुत्रः, रामः, उतथ्यः, इन्द्रप्रमदः, इध्मवाहः, मेधातिथिः, देवलः, आर्ष्टिषेणः, भारद्वाजः, गौतमः, पिप्पलादः, मैत्रेयः, और्वः, कवषः, कुम्भयोनिः, द्वैपायनः, नारदः च, अन्ये च देवर्षयः, ब्रह्मर्षयः, राजर्षयः, अरुणादयः च तत्र आगमन्। राजा तान् सर्वान्, सुततीनां महात्मानः, सत्कार्य, प्रणम्य, उपवेश्य, सम्यक् पूजयामास। तेषु सुखासीनेषु, सम्मानपूर्वकं, शुद्धबुद्धिः, स्वकार्यनिश्चयः, राजा तेषां पुरतः कृताञ्जलिः स्थित्वा उवाच—“धन्याः स्म वयं नृपाः, यद् यूयं महात्मानः अस्मासु अनुकम्पां दर्शयथ। राजवंशः, ब्राह्मणपादसेवानुद्योगात्, दूरे पतितः, हन्त, कुत्सितानि कर्माणि। मयि, जगन्नाथः, गृहकृत्येषु पुनः पुनः प्रवृत्तचित्तं दृष्ट्वा, द्विजवचोमूलकं वैराग्यं उत्पादितवान्, यत्र स्नेहः शीघ्रं भीतिं जनयति। हे विप्राः, युष्माकं साकं, श्रीगङ्गायां च, मनः भगवति स्थितम् अस्तु। ब्राह्मणशापेन वा तक्षकविषेण वा यद् भवेत्, तावत् विष्णुगाथाः गायन्तु। पुनः, अनन्ते भगवति, तदाश्रितेषु च, भक्तिरेव भूयात्; यत्र कुत्रापि जन्म भवेत्, तत्र सत्सङ्गः, सर्वत्र विप्रेषु नमः।" एवं निश्चयेन राजा, पूर्वदिशं प्रेक्ष्य, कुशासन उपविष्टः, भार्यापुत्रभारं सागरतनयाय न्यस्य, धैर्येण उपवासमाचरत्। तदा स्वर्गस्थाः देवगणाः तं नृपतिं स्तुत्वा, पुष्पवृष्टिं कृत्वा, दुन्दुभीनादं च पुनः पुनः कुर्वन्तः, हृष्टाः अभवन्। महर्षयः च, तत्र समागताः, तस्य कर्म प्रशंसन्तः, उक्तवन्तः—“एषः लोकहिताय आचरति, भगवद्गुणैः भूषितः, यः परमेष्ठिना स्तूयते।” न हि आश्चर्यं, नृपश्रेष्ठ, कृष्णपदभक्तेषु, ये राजसिंहासनं त्वरितं परित्यज्य, केवलं भगवत्सान्निध्यं वाञ्छन्ति।