स उत्तमश्लोकध्यानपरायणः कश्चित्काले वनात् पुष्पफलदर्भकुशपत्राङ्कुरमृन्मयानि च जलानि च यथाकालं नियमेन आनयन्, तया सह धर्मपत्नीव्रतमाचरन् स्थितः। एवं सा धर्मनिष्ठा तद्व्रतमनुतिष्ठन्ती, हरिः तस्याः व्रतोच्छेदेच्छया मायया मृगरूपधारीव तां वञ्चयितुमुपचकार। तथापि सः तस्याः व्रतविप्लवं नापश्यत्, सा तु व्रतपरायणा सती, हे राजन्, इन्द्रः तदा महतीं चिन्तामवाप, कथं स्वकार्यसिद्धिः स्यात् इति विचिन्तयन्। एकदा सायं, सा दीक्षा-श्रमक्लान्ता, भुक्तवत्यपि, अपवित्रपादयुगला, जलस्पर्शरहिताङ्गी, दैवविमूढचित्ता सुप्ता बभूव। तस्याः निद्रावशां बुद्धिं ज्ञात्वा, योगेश्वरः इन्द्रः तदवसरं गृहित्वा, योगबलात् दितेः गर्भमाविवेश। तत्र सः स्ववज्रेण सुवर्णवर्णं गर्भं सप्तधा विभज्य भ्रातॄन् उत्पादयामास; प्रत्येकं रुदन्तं दृष्ट्वा पुनः पुनः अवदत्—'मा रुद,' इति। ते सप्तधा विदीर्णाः भ्रातरः, कर्तारं समुपेत्य अञ्जलिं कृत्वा, 'किमर्थं, हे इन्द्र, त्वं स्वभ्रातॄन् मारुतान् हन्तुमिच्छसि?' इत्यूचुः। कौशिकः प्रत्युवाच—'मा भैष्ट, भ्रातरः; यूयं मम प्रिया एव; यूयं मम सेवकाः, मारुतगणाः, केवलं मम समर्पिताः।' तदा श्रीनिवासस्य कृपया दितेर्गर्भः न ममार; पुनः पुनः वज्राहतः अपि, यथा त्वं द्रोणास्त्रात् जीवितवान्। एकवारं पुरुषं पुरातनं पूजयित्वा अपि, मनुष्यः समत्वं लभते; दित्या प्रायः संवत्सरमेकं हरिः पूजितः। ततः इन्द्रेण सह ते पञ्चाशद् देवाः मारुतगणाः अभवन्; तेषां मातुः दोषं नाशयित्वा, हरिणा सोमपानाः कृताः। दितिः उत्थाय, स्वपुत्रान् अग्निसमानदीप्तिमन्तः, देवीसहितान्, इन्द्रेण सह प्रमुदितान् अपश्यत्। तदा सा इन्द्रं प्राह—'वत्स, अहम् अतिदुष्करं व्रतम् आचरितवती, यद् आदित्येषु भयावहम्, पुत्रलाभकाम्या।' 'एक एव पुत्रः संकल्पितः, सप्त सप्तधा जाताः—कथं एषः? यदि जानासि, वत्स, सत्यं वद, मा माम् मोहय।' इन्द्रः उवाच—'जननी, तव भावं विज्ञाय अहम् आगतः; अवसरं लब्ध्वा गर्भं सप्तधा अकर्तव्यमनसाऽपि विभक्तवान्।' 'तव गर्भः मया सप्तधा कृतः, तस्मात् सप्त पुत्राः अभवन्; तेषु प्रत्येकं पुनः सप्तधा विभज्य अपि, कोऽपि न विनष्टः।' 'मया कृतं इदं विस्मयकरं फलम् दृष्ट्वा, अहम् अभिजगाम—एषः पुरुषोत्तमपूजनस्यैव महिमा।' 'ये भगवन्तं निःस्पृहाः पूजयन्ति, ते एव सच्चत्कवयः स्मृताः; स्वार्थमात्रेच्छवः न तथा।' 'कः पण्डितः गुणसङ्गं वाञ्छेत्, यः स्वात्मदं जगन्नाथं पूजयित्वा, यः स्वकर्मणा अपि नरकं याति?' 'तस्मात्, जननि, ममायमपराधः क्षम्यताम्; बालिशस्य नीचस्य च मे; सौभग्येन तव गर्भः मृत्योरुत्थितः।' श्रीशुक उवाच—एवं तया अनुमते, शुद्धचित्तः तुष्टः च इन्द्रः, मारुतैः सह तां प्रणम्य, स्वर्गं प्रतिपेदे। 'इत्येतत् शुभं मारुतोत्पत्तिकथां त्वया पृष्टं मया निगदितम्; किम् अन्यत् श्रोतुमिच्छसि?' सूत उवाच—राजा तु, तस्मिन् पापकर्मणि स्वयमकर्तरि, महान् क्लेशः समुत्पन्नः, 'धिगस्तु, अहम् अकृत्यं कृतवान्, निर्दोषे, गुह्यबलवते ब्राह्मणे प्रतिकूलं कृतम्,' इति मनसि चिन्तयामास। 'नूनं देवद्विजगौरवविघातात्, महद् दुःसहं व्यसनं मम शीघ्रं भविष्यति; तदस्तु, पापस्य प्रायश्चित्ताय, यथा पुनर्न कदाचित् एवं कुर्याम्।' 'अद्य ब्राह्मणस्य कोपाग्निः, मयि सन्दीप्तः, राज्यं, बलं, महद्द्रव्यम् अपि दहत्व्; अहो दुर्भाग्यस्य मम, येन न पुनः ब्राह्मणेषु, देवेषु, गावः वा, दुष्टचिन्ता जायेत।' एवं विचिन्तयन्, श्रुत्वा कस्यचित् मुनिपुत्रस्य शापं, यः तक्षकः नाम, तं मृत्युप्रदं, सः तं श्रेयस्करं मन्यते; शीघ्रं तक्षकः स्नेहबद्धस्य वैराग्यं करिष्यति इति। ततः सः, इमं लोकं परं च परित्यज्य, तयोः तुच्छत्वं पूर्वमेव मत्वा, कृष्णपादसेवानिरतः, अमृतनदीतीरे उपवेशं कृत्वा उपवासव्रतम् उपागच्छत्। सा नदी, या कृष्णपदरेणुधूलिसंयुक्तजलरूपा, गङ्गायाः अपि पावनी, सर्वलोकपालान् शुद्धयति; कः मृत्युमुखे स्थितः तां न सेवेत? एवं पाण्डुपुत्रः निश्चयपूर्वकं, विष्णुपदतीरे, उपवासव्रतम् उपगृह्य, मनः केवलं मुकुन्दपादयोः स्थापितवान्, मुनिव्रतधारणया सर्वसङ्गविनिर्मुक्तः। तत्र, पुण्यतीर्थदर्शनाय केवलं न, किंतु स्वयमेव पुण्यतीर्थरूपा, महात्मानः महर्षयः शिष्यैः सह आगच्छन्। अत्रिः, वसिष्ठः, च्यवनः, शरद्वान्, अरिष्टनेमिः, भृगुः, अङ्गिराः, पराशरः, गाधिपुत्रः, रामः, उतथ्यः, इन्द्रप्रमदः, ऐध्मवाहः; मेधातिथिः, देवलः, आर्ष्टिषेणः, भारद्वाजः, गौतमः, पिप्पलादः; मैत्रेयः, और्वः, कवषः, कुम्भयोनिः, द्वैपायनः, नारदः च; अन्ये च, देवरर्षयः, ब्रह्मर्षयः, राजर्षयः, अरुणादयः च, तत्र समागताः। राजा, तान् सर्वान् महर्षीन् अभिवाद्य, यथार्हं पूजयित्वा, उपवेशनानन्तरं, प्रसन्नचित्तः, स्वकार्यनिश्चयेन, पाणिनौ संकुच्य, तेषां पुरतः स्थितः। स उवाच—'अहो, नृपाणां मध्ये वयं भाग्यशाली, येषां श्रेष्ठाः भगवत्स्वभावं दर्शयन्ति; नृपवंशः द्विजपादसंस्पर्शविमूढत्वात् दूरं नीतः, हन्त, किमिदं पातकम्।' 'मम, सर्वेश्वरः, गृहकर्मसु मनः पुनः पुनः लग्नं दृष्ट्वा, द्विजवचनेन वैराग्यं जनितवान्, यत्र सङ्गः शीघ्रं भीतिं जनयति।' 'हे विप्राः, युष्माभिः सह मया उपगतेन, भगवत्याश्च गङ्गायाः सान्निध्ये, मनः श्रीकृष्णे नित्यं स्थातव्यम्; ब्राह्मणशापेन वा तक्षकविषेण वा, यद्यपि भवतु, तावत् विष्णोर्गुणगानं कुर्यात्।' 'पुनः पुनः अनन्ते भगवति, तदाश्रितेषु च, भक्तिरस्तु; यत्र यत्र सन्मतिषु जन्म, तत्र तत्र सख्यमस्तु; सर्वत्र च द्विजेभ्यः नमः।' एवमुपविष्टः स राजा, प्राचीं दिशं प्रेक्ष्य, कुशासनोपविष्टः, स्वपत्नीपुत्रभारं सागरतनयाय न्यस्य, निश्चलः अभवत्। तस्य, उपवासस्थितस्य, देवर्षयः स्वर्गे तं स्तुत्वा, पुष्पवृष्टिं भूमौ चकार, दुन्दुभीनादं पुनः पुनः चकार च।