सूत उवाच— स्त्रियश्च वीर्यवन्तश्च माल्यगन्धोपहारैर्भूषणैश्च पतिं सम्पूज्य, तं गर्भस्थमात्मानं चिन्तयन्त्याः सततं सेवनीया इति। यदि एषा अकण्ठितां पुंसवनव्रतां संवत्सरमेकं धारयिष्यसि, तर्हि तुभ्यं पुत्रो जायेत यः इन्द्रमपि जेष्यति। सा दिति, दृढनिश्चया, 'एवं भवतु' इत्यभ्यनुज्ञाय, कश्यपस्य बीजं प्रतिगृह्य, श्रद्धया तद्व्रतमाचरन्ती स्थितवती। इन्द्रस्तु, मातुल्याः प्रयोजनं विज्ञाय, तां दितिं तपोवनवासिनीं सम्यगुपचरन्, तस्याः समीपे सस्नेहं सेवां चकार। सः वनात् काले काले पुष्पफलदर्भकुशपत्राङ्कुरमृदापः च समानीय, तस्यै सम्प्रददौ। सा व्रतमाचरन्ती, हरिः तस्याः व्रतोच्छेदेच्छया, मृग इव मृगरूपेण, तां विपरीतेन प्रकारेण सेवितवान्। तथापि, तस्याः व्रते दोषमेकमपि नालक्षयत्, सा तु तत्रैव ध्यानपरायणा। इन्द्रः तदा महान् चिन्तायामपत्त, 'कथं स्वार्थसिद्धिर्मम स्यादिति' मनसि विचिन्त्य। एकदा सा दिति, व्रतश्रमात् क्षीणा, भुक्त्वा, अप्रक्षालितपादाः, अपि च जलविसर्जनं कृत्वा न, दैवयोगेन मूढचेतना, निद्रां गतवती। तस्यामवसरमवलम्ब्य, इन्द्रः योगेश्वरः, योगबलात् तस्याः सुप्तचित्तायाः गर्भं प्रविवेश। स तत्र सुवर्णवर्णं गर्भं वज्रेण सप्तधा विदार्य, यदा ते रुदन्ति स्म, तदा पुनः पुनः 'मा रुद' इति तानुवाच। सप्तधा विदारितेषु तेषु, ते सर्वे अञ्जलिं कृत्वा, 'किं मां वधिष्यसि, इन्द्र? वयं तव भ्रातरः मरुतः स्मः' इत्यूचुः। कौशिकः प्रत्युवाच—'मा बिभीत, भ्रातरः, यूयं मम प्रियाः, यूयं मम पार्षदाः, मरुद्गणाः, केवलं मयि समर्पिताः।' तस्याः गर्भः, श्रीनिवासस्य कृपया, न ममार; वज्रघातैः पुनः पुनः पीड्यमानः अपि, यथा त्वं द्रोणास्त्रादविनष्टः। एकवारं यः आद्यः पुरुषः पूज्यते, सः समता माप्नोति; दित्या तु हरिः संवत्सरपर्यन्तं पूजितः। तेनैव सह, पञ्चाशद् देवाः मरुतोऽभवन्; मातुः दोषं निवार्य, हरिणा सोमपानत्वं प्राप्ताः। दिति उत्थाय, तेजसा अग्निसमांश्च पुत्रान्, भगवत्याः सह, इन्द्रेण च सहर्षं दृष्टवती। तदा सा इन्द्रं प्रोवाच—'वत्स, अहं अयं दुष्करः व्रतः कृतवती, येन आदित्यानां भयमुत्पद्यते, पुत्रलाभाय। एकः एव पुत्रः संकल्पितः, सप्तधा तु सप्तान्यभवन्—कथमेतद्? यदि जानासि तत्त्वं, सत्यमेव वद, मा मां मोहय।' इन्द्र उवाच—'माते, तवाभिप्रायं विज्ञाय, अहं समीपमागमम्। अवसरं लब्ध्वा, गर्भं विभज्य, स्वार्थे मनो न्यधाम—not धर्मे। तव गर्भः मया सप्तधा कृतः, तेषु सप्तसु सप्त सप्तधा पुनः कृताः, न कोऽपि नष्टः। ततः मया कृतं तद् अद्भुतं दृष्ट्वा, अहं ज्ञातवान्—एष फलः पुरुषोत्तमपूजनस्य, येन सर्वसिद्धिः लभ्यते।' 'ये भगवन्तमकाङ्क्षया पूजयन्ति, ते एव सच्चित्स्मृताः; केवलं स्वार्थं याचमानाः तु न तथा। कः पण्डितः सत्त्वसङ्गं व्रजेत्, यत्र भगवतः सम्पर्कः आत्मदः, विश्वेश्वरः, आत्मनः च प्रभुः? तस्मात्, मातः, ममायं महदपराधः क्षन्तुमर्हसि, बालिशस्य, नीचस्य। सौभाग्येन तव गर्भः पुनरुत्थितः।' श्रीशुक उवाच—एवं तया अनुमोदितः, शुद्धचित्तः, तृप्तः, इन्द्रः मरुद्भिः सह तस्यै नमित्वा स्वर्गं प्रतिपेदे। इत्येतद् यद् त्वया पृष्टं, शुभं मरुद्भिजननं, सर्वं कथितम्; किं भूयः कथयामि? सूत उवाच— राजा तु, तेन पापकर्मणा क्लिश्यमानः, स्वयमननुष्ठितेऽपि, 'धिक्, अहं पापिष्ठं कर्म कृतवान्, निर्दोषे, गूढतेजसि ब्राह्मणे' इति मनसि चिन्तयामास। 'नूनं, भगवत्सु अवमानात्, महद् दुःसहं सम्पदिष्यते, तदस्तु, पापप्रशमाय, यथा पुनर्न कुर्याम्।' 'अद्य, ब्राह्मणकुपिताग्निः, मयि स्फुल्लितः, मम राज्यं, ऐश्वर्यं, धनसंपदं दहत्विति, यथा अहं पुनः न ब्राह्मणेषु, देवेषु, गावःषु च, पापबुद्धिं धारयामि।' इति चिन्तयन्, तक्षकस्य मृत्युवचनं श्रुत्वा, 'शुभं, शीघ्रं ममासक्तस्य वैराग्यं जनयिष्यति' इति मेने। स तु, अस्मिन् लोके परत्र च तिरस्कृत्य, तयोः तुच्छत्वं पूर्वमेव विचिन्त्य, कृष्णपादसेवायै निश्चयं कृत्वा, अमरनद्याः तीरे उपविवेश, उपवासव्रतम् आस्थाय। या नदी, कृष्णपादरजःसंयुक्तजलैः गङ्गायाः अपि पावनी, लोकपालानपि शुद्धयति—कः न तां सेवेयुः, मृत्युमुखे स्थितः? एवं पाण्डुपुत्रः, निश्चयपूर्वकं, विष्णुपदतीरे उपवासव्रतम् आस्थाय, मुनिव्रतधारणः, सर्वसङ्गविनिर्मुक्तः, मुकुन्दचरणारविन्दे मनः न्यधात्। तत्र, लोकपावनाः, महात्मानः, ऋषयः, शिष्यैः सहिताः, तीर्थदर्शनकुतूहलात्, अथवा स्वयं पुण्यतीर्थत्वात्, समागताः। अत्रिः, वसिष्ठः, च्यवनः, शरद्वान्, अरिष्टनेमिः, भृगुः, अङ्गिराः, पराशरः, गाधिपुत्रः, रामः, उतथ्यः, इन्द्रप्रमदः, ऐध्मवाहः, मेधातिथिः, देवलः, आर्ष्टिषेणः, भारद्वाजः, गौतमः, पिप्पलादः, मैत्रेयः, और्वः, कवषः, कुम्भयोनिः, द्वैपायनः, नारदः च। अन्ये च, देवर्षयः, ब्रह्मर्षयः, राजर्षयः, अरुणादयः च, तत्र समागताः। स राजा, तान् महर्षिप्रवरान् आदरात् पूजयित्वा, शीर्ष्णा वन्द्य, उपवेशयामास। ते उपविष्टाः, राजा, कृताञ्जलिः, स्वचित्तशुद्ध्यर्थं, स्वकार्यनिश्चयेन, तेषां समीपं गतः। स राजा उवाच—'धन्यतमाः वयं राजर्षयः, यः यूयं स्वगुणैः अस्मान् अनुगृह्णीथ। राजवंशः, ब्राह्मणपादसेवानुपेक्षया, दूरे पतितः—हा, कष्टं पातकं कर्म।' 'मम तु, सर्वेश्वरः भगवान्, गृहकर्मसु पुनः पुनः प्रवृत्तचित्तं दृष्ट्वा, द्विजवाक्यप्रयुक्तं वैराग्यं जनितवान्, यत्र सङ्गः शीघ्रं भयं जनयति।