एवं ब्रुवाणः स बालः ब्रह्मर्षिसुतः स्वमित्रमध्यगतः, कोपारुणनेत्रः, कौशिकीतीरे स्वशरीरं शुद्धीकृत्य, वाक्शरप्रभया वज्रसमं शापं मुमोच। तेनोक्तं—"मया प्रेरितः तक्षकः सप्तमे दिने एष वंशनाशकं राजा दंशयिष्यति, यः मर्यादां लंघितवान्।" ततः स बालः आश्रमं प्रतिगम्य, तत्र पितरं सर्पेण ग्रीवायां परितमं दृष्ट्वा, शोकेन आक्रान्तः, उच्चैः प्ररुरोद। आङ्गिरसवंशसम्भूतः स ब्राह्मणः, पुत्रस्य रुदितं श्रुत्वा शनैः नेत्रे विमील्य, स्कन्धे मृतं सर्पं दृष्ट्वा, तं सर्पं अपास्य, पुत्रं पप्रच्छ—"वत्स, किमर्थं क्रन्दसि? कः त्वां व्यथितवान्?" इति। तदा बालः सर्वं यथावत् न्यवेदयत्। राज्ञः निःस्वदोषत्वेऽपि शापश्रवणात्, स ब्राह्मणः पुत्रे न प्रहृष्टः, अपि तु दुःखेनोक्तवान्—"हा, अद्य त्वया महद् अनर्थकृतं, अल्पदोषेऽपि घोरश्च शापः दत्तः।" पुनरपि स उवाच—"राज्ञः न निर्णयः कर्तव्यः, हे बालिशबुद्धे! तेनाजेयशक्तिना जनाः सर्वतोऽपि सुखेन रक्ष्यन्ते।" "नरदेवः इति प्रसिद्धः, रथचक्रधारी राजा यदि अवज्ञातः भवति, तर्हि लोकः चोरैः व्याप्तः, रक्षाहीनः, तुरङ्गमिव गोपालेन विना, क्षणेन विनश्यति।" "अद्य, पापं अविरतं प्रवर्तते, येषां रक्षिता नास्ति, तेषां धनं लुण्ठ्यते, जनाः परस्परं हन्ति, शपन्ति, अपहरन्ति च गवां स्त्रीणां च धनस्य च।" "ततः धर्मः पुरुषेषु नश्यति, वर्णाश्रमाचाराः त्रैवेद्यसमुत्थाः अपि, लुप्यन्ते; धनकामिनः जनाः श्वशृगालवानरवत् वर्णसङ्करं कुर्वन्ति।" "एष राजा धर्मस्य रक्षकः, बृहच्छ्रवाः इति ख्यातः, राजर्षिः, भगवत्परायणः, अश्वमेधादिकं यज्ञं कृतवान्।" "अपराधरहितस्य राज्ञः अपि, अविवेकिना बालकेन पापं कृतम्; भगवाञ्छम्यतु, सर्वात्मा, एतत् अपराधम्।" "भगवत्भक्ताः, उपहसिताः, मूढाः, शप्ताः, तिरस्कृताः, हताः अपि, प्रतिकारं न कुर्वन्ति, शक्तिमन्तोऽपि।" एवं पुत्रकृतापराधात्, स महर्षिः ग्लानिम् अवाप, स्वदोषं न चिन्तयामास, यद्यपि स राजा दोषं कृतवान्। "सर्वे लोके साधवः परैरपि द्वन्द्वेषु स्थाप्यन्ते; ते न शोचन्ति, न हृष्यन्ति, आत्मगुणाश्रयाः।" "न कदापि अपवित्रपादः, न जलदग्धपादः, न शिरोदग्धः, न परान्नभोजी, न नग्नशायी, न च सन्ध्ययोः शयीता।" "सदा शुचिः, शुक्लवस्त्रधारी, सर्वमङ्गलयुक्तः, गौब्राह्मणलक्ष्मीनारायणपूजनं प्रातः कर्तव्यम्।" "स्त्रियः शूराश्च पुष्पगन्धधूपादिभिः पूजनीयाः; पतिं पूज्य, तं गर्भस्थमिव ध्यानं कुर्वीत।" "एवं वर्षमेकं पुम्सवनव्रतमविच्छिन्नं यः पालयेत्, तस्य पुत्रो देवेन्द्रमपि जेष्यति।" एवं दिति "एवं भवतु" इति प्रतिज्ञाय, कश्यपस्य वीर्यं प्राप्तवती, व्रतं श्रद्धया अनुतिष्ठत्। इन्द्रः, मातुल्याः चिकीर्षितं विज्ञाय, दित्याः आश्रमवासिन्याः, सदा सेवां चकार। स नित्यं वनात् पुष्पफलदर्भकुशपत्राङ्कुरमृत्तिकाजलं यथाकालं आनयत्। एवं सा व्रतमाचरन्ती, हरिः तस्याः व्रतभङ्गकाम्यया, मृगः मृगरूपेण इव, कपटेन तस्याः सेवा चकार। किन्तु सा व्रते दृढा, इन्द्रः तस्याः व्रतभङ्गहेतुम् नापश्यत्; तदा स महतीं चिन्ताम् आप, "कथं स्वकार्यं सिद्धयिष्यामि?" इति। एकदा, सा दिति, व्रतश्रमात्, भुक्त्वा, अपवित्रपादा, जलशुद्धिहीना, दैववशात् निद्रां प्रपेदे। तदा योगेश्वरः इन्द्रः, तस्याः निद्रावशां मनः दृष्ट्वा, योगबलात् गर्भं प्रविष्टवान्। स स्ववज्रेण सुवर्णवर्णं गर्भं सप्तधा चिच्छेद; ते क्रन्दमानाः, स पुनः पुनः उवाच—"मा रुद्रथ।" सप्तधा विदारितेषु तेषु, सर्वे अञ्जलिं कृत्वा इन्द्रं प्राहुः—"किं त्वं, इन्द्र, भ्रातॄन् मारुतान् हन्तुमिच्छसि?" कौशिकः प्रत्युवाच—"मा भैष्ट भ्रातरः, प्रियाः मे यूयं; यूयं मे पार्षदाः, मारुतगणाः, मयि निष्ठिताः।" दित्याः गर्भः न म्रियते स्म, श्रीनिवासस्य कृपया; वज्रहताः अपि, यथा त्वं द्रोणास्त्रेण जीवितः। "एकवारं आदिपुरुषं पूजयन्, समता लभ्यते; दित्याः हरिः प्रायः संवत्सरं पूजितः।" इन्द्रसहिताः पञ्चाशत् देवाः मारुताः अभवन्; मातुः दोषं निहत्य, हरिणा सोमपात्रतां प्राप्नुवन्। दिति उत्थाय, तेजसा अग्निसमानान् पुत्रान्, देवीं च, इन्द्रसहितान्, प्रमुदितान् अपश्यत्। सा इन्द्रं प्राह—"वत्स, अहं कष्टं व्रतम् आदित्यभीतये पुत्रार्थिनी अनुष्ठितवती।" "एकः पुत्रः इच्छितः, किन्तु सप्तधा सप्तान् प्राप्तवती—कथं एतत्? यदि जानासि, सत्यम् आख्याहि, मा मां मोहय।" इन्द्रः उवाच—"जननि, तवाभिप्रायं विज्ञाय, उपसन्नः अस्मि; अवसरं लब्ध्वा, गर्भं सप्तधा चिच्छेदम्, मम कार्ये मनः, न धर्मे।" "सप्तधा ते गर्भः मया छिन्नः, तस्मात् सप्त पुत्राः जाताः; तान् अपि पुनः सप्तधा छिन्नान्, न कश्चिद् विनष्टः।" "एवं मया कृतं अद्भुतं दृष्ट्वा, तदनुष्ठानस्य, पुरुषोत्तमपूजनस्य, प्रभावः इति मे बोधः जातः।" "ये भगवन्तं निःस्वार्थं पूजयन्ति, ते एव ज्ञेयाः; ये केवलं स्वार्थं चिन्तयन्ति, ते न तथा।" "कः पण्डितः, आत्मदं जगन्नाथं भगवन्तं विहाय, संसर्गदोषं, यः नरकाय नयति, इच्छेत्?