राज्ञां किमिदं अन्यायं, यथा लोभिनः हविषां भोक्तारः! यथा सेवकाः स्वामिनं प्रति दुष्कृत्यं कुर्वन्ति, तद्वत् इमे द्वारपालाः, अपि वा श्वानः स्वस्वामिनं प्रति अपराधं कुर्वन्ति। अयं क्षत्रियः जात्या, किन्तु ब्राह्मणैः गृहनाथस्य रक्षकरूपेण नियुक्तः; कथं तादृशः द्वारपालः गृहधनस्य भागी स्यात्? श्रीकृष्णे भगवति—पथभ्रष्टानां मार्गदर्शके—गतवति, अहं धर्मसेतुभङ्कारीन् दण्डयामि; पश्यत मम शक्तिम्। एवं वदन्, क्रोधात् रक्तलोचनः स सुतः स्वमित्रैः सहितः, कौशिकीतीरे स्नात्वा, वाक्शरासनं संधाय, वज्रवाक्यं ससर्ज। धर्मसीमालङ्घनेन, तक्षकः मया प्रेरितः सप्तमे दिने वंशनाशिनं राजानं दष्ट्वा नाशयिष्यति। ततः स बालः आश्रमं गतः, तत्र पितरं सर्पेण ग्रीवायां विन्ध्यमानं दृष्ट्वा, शोकात् आकुलः उच्चैः रुदन् स्थितः। आङ्गिरसवंशज ब्राह्मणः सुतस्य विलापं श्रुत्वा शनैः नेत्रे विमील्य, स्कन्धे मृतसर्पं दृष्ट्वा, तम् सर्पं अपास्य, पृच्छति—"वत्स, किमर्थं क्रोशसि? कः त्वां पीडितवान्?" इति। पुत्रेण सर्वमाख्यातं श्रुत्वा, राजा निरपराधी शप्त इति ज्ञात्वा, स ब्राह्मणः न तुष्टः; "हन्त, अद्य त्वया महद् अनर्थं कृतम्; लघ्वपि अपराधे, घोरः दण्डः दत्तः।" "राजानं त्वं न परीक्षेत, अल्पबुद्धे! तस्य अपराजेयबलात् जनाः सर्वतः सुखेन सुरक्षिताः। नृपो नारदेवः रथचक्रपाणिः यदि अवज्ञातः स्यात्, तदा जगत् चौरैः आप्लाव्यते, रक्षाहीनं त्वरितं विनश्यति, यथा गोपालेन विना मेषाः।" "अद्य पापं अविरतं आगतम्; रक्षाहीनानां धनं जनाः ह्रियन्ति, अन्योन्यं हन्ति, शपन्ति, चौर्यं कुर्वन्ति, पशून् स्त्रीणां च संपदः अपह्रियन्ति। तदा नृणां धर्मः क्षीयते, वर्णाश्रमाचारः त्रिवेदाधारितः अपि नश्यति; ततो लोभमोहपरायणाः, श्वानवानरवत्, वर्णसंकरं कुर्वन्ति।" "स धर्मस्य रक्षिता राजा बृहच्छ्रवाः, राजर्षिः, भगवद्भक्तः, अश्वमेधयाजी च। तस्मिन् निर्दोषे राजनि बालस्य अल्पबुद्धेः अपराधः कृतः; भगवान् सर्वात्मा तदपि क्षिप्तुं क्षम्यताम्।" "भगवत्भक्ताः अपि यदि निन्दिताः, छलिताः, शप्ताः, अपमानिताः, वा हताः स्युः, तर्हि ते प्रतिकर्तुं न इच्छन्ति, यद्यपि सामर्थ्यं अस्ति।" इति। एवं पुत्रदोषात् महर्षिः दुःखेन परिपूर्णः अभवत्; स्वयम् अपि राज्ञा पीडितः, तदपकारं न चिन्तयामास। सामान्यतः, अस्मिन्संसारे साधवः परैर् द्वन्द्वेषु स्थाप्यन्ते; तथापि ते न शोचन्ति, न हृष्यन्ति, आत्मगुणनिष्ठया स्थिताः। न कदाचित् अप्रक्षालितपादः शय्यां गच्छेत्, न च सिक्तपादः, न शिरसि जलयुक्तः; न अन्यैः दत्तं भोजनं भुञ्जीत, न नग्नः, न च प्रातःसायं शयेते। सदा शुचिः, शुभवस्त्रधारी, सर्वमंगलयुक्तः, प्रातःकाले गवां, ब्राह्मणानां, लक्ष्म्या, अच्युतस्य च पूजनं कुर्यात्। स्त्रियः वीर्यवन्तश्च माल्यगन्धोपहाराभरणैः पूजयेयुः; पतिं पूजयित्वा, तं सेवेत, गर्भस्थं तं ध्यायेत्। यदि त्वं एतत् अखण्डं पुंसवनव्रतम् संवत्सरं यथावत् आचरिष्यसि, तदा इन्द्रजित् पुत्रः जायेत। एवं "एवं स्यात्" इति प्रतिज्ञाय, दिति दृढनिश्चया कश्यपस्य बीजं प्राप्य, श्रद्धया व्रतम् आचरितवती। इन्द्रः, मातुल्याः दितेः संकल्पं ज्ञात्वा, तां आश्रमस्थां सम्यक् सेवया उपतस्थे। सः नित्यं वनात् पुष्पाणि, फलानि, कुशा, पर्णानि, अंकुरान्, मृत्तिकां, जलं च समये समये आनयामास। एवं सा व्रतं चरन्ती, हरिः तद्व्रतभङ्गकामः, मायया, मृगवद्, वञ्चनया, तां सेवां चकार। किन्तु स व्रतस्य दोषं न प्राप, सा तत्र स्थितव्रता; इन्द्रः अतिव्यग्रः अभवत्, किमुपायेन कार्यसिद्धिः स्यात् इति चिन्तयामास। एकदा सायंकाले, सा दिति व्रतक्लान्ता, भोजनं कृत्वा, अप्रक्षालितपादा, जलेन अशुद्धा, दैवयोगेन, निद्रया अभिभूता, शयनीम् उपाविशत्। तदा इन्द्रः, योगेश्वरः, योगबलात् दितेः गर्भं प्रविश्य, निद्राग्रस्तायाः चित्ते, स्वकर्म अकरोत्। स वज्रेण सुवर्णगर्भं सप्तधा छित्त्वा, प्रत्येकं रुदन्तं दृष्ट्वा, पुनः पुनः "मा रुद" इति अवदत्। ते सप्तधा छिद्यमानाः, अञ्जलिं कृत्वा, इन्द्रं प्रार्थयन्तः, "किं, इन्द्र, त्वं अस्मान् भ्रातॄन् मरुतः हन्तुम् इच्छसि?" इति। कौशिकः अवदत्—"मा भैष्ट, भ्रातरः, यूयं मम प्रियाः; मम सेवकाः, मरुद्गणाः, केवलं मम समर्पिताः।" दितेः गर्भः न मृतः, श्रीनिवासस्य कृपया; वज्रेण पुनः पुनः ताडितः अपि, यथा त्वं द्रोणास्त्रेण जीवितवान्। एकवारं आदिपुरुषस्य पूजनात्, समता लभ्यते; दित्या हरिः प्रायः संवत्सरं पूजितः। इन्द्रसहिताः पञ्चाशत् देवाः मरुतः अभवन्; मातुः दोषं निवार्य, हरिणा सोमपानाः कृताः। दिति उत्थाय, तान् पुत्रान् अग्निवत् दीप्तिमन्तः, देवीसहितान्, इन्द्रेण सह हृष्टान् अपश्यत्। तदा सा इन्द्रं प्राह—"वत्स, अहं एतत् दुष्करं व्रतम् आदित्यानां भीतये, पुत्रकाम्या, आचरितवती। एकः पुत्रः संकल्पितः, सप्त च सप्तधा जाताः—कथं एषः? यदि जानासि, सत्यम् उक्त्वा माम् अविश्वास्य न कुरु।" इन्द्रः अवदत्—"अम्ब, तव संकल्पं ज्ञात्वा अहं समीपं प्राप्तः। अवसरं लब्ध्वा, गर्भं सप्तधा अकृणवम्; मम चेतसि कार्यनिष्ठा, न धर्मनिष्ठा। तव गर्भः मया सप्तधा छिन्नः, तस्मात् सप्त पुत्राः उत्पन्नाः; तेषु प्रत्येकं सप्तधा पुनः विभज्य, कोऽपि न नष्टः।