राजा स तु जटाजूटेन च मृगचर्मणा च आवृतः, तीव्रतृषार्तकण्ठः, तस्मिन् अवस्थायाम् ऋषेः समीपे किञ्चित् जलं याचमानः स्थितवान्। स च मुनिः तदा न तृणं न मृत्तिकां नान्यं किंचित् समर्पयितुं शक्तः, न च यथोचितं जलं वा मधुरं वचनं दातुं समर्थः, तेन आत्मानं तिरस्कृतमिव अनुभूय कोपाविष्टः अभवत्। कदापि एवमिदानीं न तेन अतिव्यथा अनुभविता यथा तदा, तृष्णया च क्षुधया च पीडितः स ब्राह्मणमुपरि द्वेषं क्रोधं च प्राप। तदनन्तरं स राजा क्रोधवशात् मृतसर्पमेकं तस्य मुनेश्शिरसि संस्थाप्य, आश्रमात् निर्गत्य स्वपुरीं प्रतिनिवृत्तः। स राजा मनसि चिन्तयामास—"एष योगिनः सर्वेन्द्रियाणि निगृह्य, नेत्रौ च निमील्य, ध्याननिष्ठः किल, उत मिथ्याचार्येव? किमेतद् क्षत्रियेषु साधारणं वा?" इत्यादि। एवं तस्मिन् समये तस्य मुनेश्श्रीः पुत्रः, दिव्यतेजाः, बालकैः सह क्रीडन्वर्तत। स च शृण्वन् यत्पिता राज्ञा अपमानितः, तत्रैव स्फुरद्भावः इत्युवाच—"हन्त, किमिदं राज्ञां दुष्कृत्यम्! यथा यजमानान्नं भोक्तारः अतृप्ताः, तथा स्वामिनि सेवकैः अपराधः कृतः, यथा द्वारपालैः, श्वभिः वा, स्वामिनि अपराधः।" "सर्वथा क्षत्रियोऽपि स राजा ब्राह्मणैः गृहपालत्वे नियुक्तः; कथं तस्य द्वारपालस्य गृहस्य भोग्यभाग्यं स्यात्?" "भगवति कृष्णे धर्मपथे भ्रमद्भ्यः मार्गदर्शके स्वधाम गतवति, अधुना धर्मसेतुबन्धभेदिनः मया दण्ड्यन्ते; पश्यत मे बलम्।" एवं स बालः क्रोधात् रक्तलोचनः, मित्रैः परिवृतः, कौशिकीं नदीं सम्प्राप्य, स्नात्वा, मन्त्रबलं प्रकटयन् वाक्शस्त्रं स्राक्षीत्। "एवं धर्मसीमालङ्घनेन, मया प्रेरितः तक्षकः सप्तमे दिने वंशनाशिनं राजानं दष्ट्वा नाशयिष्यति।" एवं उक्त्वा, स बालः आश्रमं प्रति गतः, पितरं मृतसर्पेण कण्ठे विलीनं दृष्ट्वा, शोकाकुलः उच्चैः रोदितुम् आरब्धवान्। आङ्गिरसवंशसम्भूतस्य तस्य मुनेश्श्रवणेन, स पिताऽपि शनैः नेत्रे विमील्य, मृतसर्पं कण्ठे दृष्ट्वा, तम् अपसार्य, पुत्रं पप्रच्छ—"वत्स, किमर्थं रोदिषि? कः त्वां अपमानितवान्?" इति। पुत्रः सर्वं तत्त्वेन न्यवेदयत्। राज्ञा अनर्हेण शापितं शृण्वन् स ब्राह्मणः न तु हृष्टः, अपि तु दुःखितः—"हन्त! कष्टमद्य त्वया महत् अपराधः कृतः, अल्पे दोषे, घोरं दण्डं विधाय।" "राजानं त्वं न निर्णेतुमर्हसि, बालबुद्धे! तस्य अपराजेयबलात् सर्वे जनाः सुखिनः, सुरक्षिताः।" "नरदेवः रथचक्रधारी राजा उपेक्षितः चेत्, तदा लोको दस्युभिः परिप्लुतः, रक्षाहीनः, तुरगेण विना गवां यथा, विनश्यति।" "अद्य पापं निःसन्ततिं प्रवर्तते, रक्षाहीनानां धनं लुट्यते, अन्योन्यं हन्ति, शपति, गोस्त्रीधनं हरन्ति।" "तदा धर्मोऽपि नश्यति, वर्णाश्रमाचाराः त्रैवेद्यसम्भूताः नश्यन्ति; ततो लोका अर्थकामपरायणाः श्ववान् वानरानिव वर्णसंकरं कुर्वन्ति।" "एष धर्मपालकः राजा बृहच्छ्रवाः, राजर्षिः, भगवद्भक्तः, अश्वमेधयाजी।" "अपराधः शिशुना अकृतबुद्धिना पापरहिते राजनि कृतः; भगवान् सर्वात्मा एष अपराधं क्षिप्तु।" "भगवत्भक्ताः तु उपहासे, मायायां, शापे, निन्दायां, वधायां वा, प्रत्युत्तरं न कुर्वन्ति, शक्तिमन्तः अपि।" एवं स महर्षिः पुत्रस्य अपराधेन दुःखितः, स्वयं राज्ञा कृतं अपराधं न मनसि कृतवान्। संसारे गुणदोषयोः स्थितौ साधवः परपीडया न शोचन्ति, न हृष्यन्ति, आत्मगुणनिष्ठाः। नित्यं पादप्रक्षालनं कर्तव्यं, न च अप्रक्षालितपादः शयनं, न च शिरसि वारि, न च परान्नभोजनं, न नग्नशयनं, न च उषसि सायं वा। सदा शुचिः, शुक्लाम्बरधारी, सर्वमङ्गलयुक्तः, प्रातःकाले गवां, विप्राणां, श्रीलक्ष्म्याः, अच्युतस्य च पूजनं कुर्यात्। स्त्रियः च वीर्यवन्तश्च पुष्पगन्धार्घ्यालङ्कारैः पूजयन्ति; पतिं पूज्य, तं गर्भस्थमिव ध्यायेत्। एवं एकवर्षं पुम्सवनव्रतमविच्छिन्नं पालयन्त्या, इन्द्रजिदपत्यं तव भविष्यति। एवं संमत्य, "एवं भवतु" इति, दिति महोत्साहसमन्विता, कश्यपस्य बीजं प्राप्य, श्रद्धया व्रतं समारब्धवती। इन्द्रः तु, तस्याः मातारः सङ्कल्पं विज्ञाय, दित्याः आश्रमे स्थितायाः, सदा सेवायां प्रवृत्तः। स नित्यं वनात् पुष्पफलदर्भकुशपत्राङ्कुरमृद्वारि च यथाकालं आनयत्। एवं सा व्रते स्थितायां, हरिः तस्याः व्रतभङ्गकाम्यया, मृगः मृगीव, कपटेन सेवां चकार। किन्तु व्रते न्यस्तचित्तायाः तस्याः कुत्रापि दोषं नापश्यत्; तदा इन्द्रः महता चिन्तया पीडितः, किं प्रकारेण कार्यसिद्धिः स्यात् इति। एकदा सायाह्ने, व्रतक्लान्ता दिति, भोजनानन्तरं, अप्रक्षालितपादा, अपि च जलशुद्धिविहीना, दैववशात् निद्रां प्रपन्ना। तदा योगेश्वरः इन्द्रः, सा सुप्ता सती, योगबलात् तस्याः गर्भं प्रविष्टवान्। स वज्रेण सुवर्णवर्णं गर्भं सप्तधा छित्त्वा, ते क्रन्दमानान् पुनः पुनः उवाच—"मा रुद" इति। ते सर्वे विभज्यमानाः अञ्जलिं कृत्वा इन्द्रं प्रोचुः—"किं नः, इन्द्र, भ्रातॄन् मरुतः हन्तुमिच्छसि?" कौशिकः प्रत्युवाच—"मा भैष्ट, भ्रातरः; प्रियाः मे यूयं, मरुतगणाः मम सेवकाः, केवलं मम।" दितेः गर्भः न मृतः, श्रीनिवासस्य कृपया; वज्राहताः अपि, यथा त्वं द्रोणास्त्रात् जीवितवान्। एकवारं पुरुषं पुरातनं पूजयित्वा अपि, समता प्राप्यते; अत्र तु दित्या वर्षमात्रं हरिः पूजितः।