स महर्षिः, इन्द्रिय-प्राण-मनसि बुद्धौ च निगृहीते, त्रिलोकातीतं ब्रह्मणि एकत्वं प्राप्तवान्, निश्चलः स्थितः। तस्य जटाभार-चर्मवसनस्य, कण्ठे तृषार्तस्य स्थितस्य, राजा तत्रागतः, तस्मात् स्थितेभ्यः जलमपेक्ष्य, तस्मात् याचितवान्। न तत्र तृणं भूमिं वा, न च जलं मधुरं वाक्यं वा लब्धुमशकत्; तेन अवमानितः इव मन्यमानः, कोपमगमत्। न कदापि तावद्भूतपूर्वं क्षुधया तृषया च पीडितः, ब्राह्मणस्य विषये मत्सरः क्रोधश्च समुत्पन्नः। ततः स राजा कोपाविष्टः, निर्जीवसर्पं तस्य महर्षेः स्कन्धे निष्पात्य, आश्रमं परित्यज्य, स्वपुरं प्रत्यागच्छत्। स चिन्तयामास—"अयं सर्वेन्द्रियाणि संहृत्य, नेत्रे निमील्य, वास्तवमेव ध्याननिष्ठो वा, किं वा केवलं मिथ्याचारः? क्षत्रियाणां किमिदं स्वभावः?" इति। तस्य पुत्रः, दिव्यतेजाः, बालकैः सह क्रीडन्, पितुरपकारं राज्ञा कृतं श्रुत्वा, तत्रैव वचनमुवाच—"हा धिक्, राज्ञां दुराचारः! यथैव हविरभक्षिणः, तथा स्वामिनि सेवकैः कृतं पातकम्, यथा द्वारपालकैः, श्वभिश्च स्वामिनि।" "क्षत्रियोऽपि जात्या, ब्राह्मणैः गृहपालकत्वे नियुक्तः; कथं तादृशः द्वारपालः गृहं भुञ्जीत? श्रीकृष्णे भगवति गच्छति, पथभ्रष्टानां मार्गदर्शके लुप्ते, धर्मसेतुभङ्गकारिणः दण्डयामि; पश्यत मे तेजः।" एवं उक्त्वा, तस्य क्रोधात् रक्तलोचनः स बालः, मित्रैः परिवृतः, कौशिकीतीरे स्नात्वा, वाक्शस्त्रं विससर्ज। "एवं, सीमां लङ्घयित्वा, मया प्रेरितः तक्षकः सप्तमे दिने वंशनाशिनं दंशयिष्यति।" ततः बालः आश्रमं प्राप्य, पितरं सर्पेण भूषितं दृष्ट्वा, शोकात् महान् निनादं चकार। अंगिरसः स ब्राह्मणः, पुत्रस्य विलापं श्रुत्वा, शनैः नेत्रे विमीलयन्, स्कन्धे मृतसर्पं दृष्ट्वा, तमुत्सृज्य पप्रच्छ—"वत्स, किमर्थं रोदिषि? कः त्वां क्लेशितवान्?" इति। ततः स बालः सर्वं न्यवेदयत्। राज्ञा निरपराधस्य शापं श्रुत्वा, ब्राह्मणः पुत्रे न प्रसन्नः; "हा, अल्पे दोषे, अतीव महदनर्थं अद्य त्वया कृतम्।" इति। "राजानं न त्वं निर्णेतुमर्हसि, बालबुद्धे; तस्य अप्रतिहतबलस्य, जनाः सर्वतः सुखं रक्षां च लभन्ते।" "राजा, नरदेवः, चक्रधारी, अवज्ञातः चेत्, प्रिये, जगत् चौरैः पूर्णं भविष्यति, रक्षाहीनं तु तुरगाणां यथा, क्षणाद्विनश्येत्।" "अद्य, रक्षके नष्टे, अस्माकं पापं निरन्तरं प्रवर्तते; जनाः परस्परं धनं हरन्ति, हन्ति, शपन्ति, बलात् पशून्, स्त्रियः, धनं च गृह्णन्ति।" "तदा, धर्मः नृणां लुप्यते, वर्णाश्रमाचारेण सह, ये त्रयीमूलाः; ततः, धनकामिनः, यथा श्वान-मर्कटाः, वर्णसंकरं कुर्वन्ति।" "राजा धर्मपालकः, स एव बृहच्छ्रवाः, राजर्षिः, भगवत्कृत्यः, अश्वमेधाद्यष्टः।" "अपराधः निरपराधे राजनि, बालदुर्बुद्धिना कृतः; भगवान् सर्वात्मा, तस्यापराधं क्षमयतु।" "भगवद्भक्ताः, निन्दिताः, छलिताः, शप्ताः, अपहृताः, हताः वा, प्रतिकर्तुं शक्ताः अपि, न प्रतिकुर्वन्ति।" एवं, पुत्रस्यापराधात्, महर्षिः विषण्णः, स्वयं राज्ञा कृतं दुष्कृतं न मनसि कृतवान्। "साधवः लोके, परैः द्वन्द्वेषु स्थिताः, न शोचन्ति, न हृष्यन्ति, आत्मगुणाश्रयत्वात्।" "न पादप्रक्षालनं विना शयितव्यं, न च शुष्कपादः, न शुष्कशिराः; न परान्नं भक्षयेत्, न नग्नः शयीत, न च सन्ध्यायाम्।" "सदैव शुचिः, शुक्लाम्बरधारी, सर्वमङ्गलसम्पन्नः, प्रातःकाले गवां, विप्राणां, लक्ष्म्याः, अच्युतस्य पूजनं कुर्यात्।" "स्त्रियः, वीर्यवन्तः च, पुष्पैः, गन्धैः, उपहारैः, भूषणैः पूजयेत्; पतिं पूज्य, तं गर्भस्थं चिन्तयेत्।" "एवं संवत्सरं पुम्सवनव्रतमविच्छिन्नं धारयेत् चेत्, इन्द्रजित् पुत्रः जायेत।" ततः, "एवं भवतु" इति प्रतिज्ञाय, दिति महाव्रता, कश्यपस्य वीर्यं प्राप्य, श्रद्धया व्रतमाचरत्। इन्द्रः, मातुल्याः चित्तं ज्ञात्वा, दितिं तपोवनवासिनीं, सेवया तुष्टिं प्रापयन्, सदा पुष्पफलतृणकुशपत्राणि, अंकुरमृदुदकानि च यथाकालं आनयामास। एवं सा व्रतमाचरन्ती, हरिः तस्याः व्रतभङ्गकामः, मायया, मृगमिव, सेवां चकार। न तु व्रतस्य भङ्गं दृष्ट्वा, स इन्द्रः महान् चिन्तायामगात्—"कथं स्वार्थं सिद्धयेयम्?" इति। एकदा, दिति व्रतश्रमात्, भुक्तवत्सु, अप्रक्षालितपादः, अप्रक्षालितशरीरा, दैवयोगात् निद्रया अभिभूता। तां स्थितिमवलम्ब्य, योगेश्वरः इन्द्रः, योगबलात् तस्याः गर्भं प्रविवेश। तत्र स्वर्णवर्णं गर्भं वज्रेण सप्तधा चिच्छेद; प्रत्येकं रुदन्तं दृष्ट्वा, पुनः पुनः "मा रुद" इति अवदत्। ते च विह्वलाः, अञ्जलिं कृत्वा, ऊचुः—"किं नोऽनुजोऽसि, इन्द्र, मारुतान् भ्रातृन् हन्तुमिच्छसि?" कौशिकः प्रत्युवाच—"मा बिभीत, भ्रातृगणाः; प्रियाः मे यूयं, मम सेवकाः, मारुतगणाः, केवलं मयि भक्ताः।" दितेर्गर्भः, श्रीनिवासस्य कृपया, न म्रियते स्म; वज्राहताः अपि, यथा त्वं द्रोणास्त्रादवसीत्, तथैव ते अप्रमृत्यवः अभवन्।