सूत उवाच— तस्मात्, हे मुनयः, भवद्भिः परममङ्गलं विचित्रं योगनिष्ठं भगवतः कथाश्रवणं यद् परिक्षिद्-भक्तजनानन्ददं श्रावितम्, तदस्माकं कृपया कथ्यताम्। अस्माकं हि जन्मनः नीचत्वमपि, पूर्वजानुशीलानुशीलनात्, आज्ञया पुण्यश्लोकानां सान्निध्येन, अद्य धन्यत्वमुपागतम्। महात्मनाम् उपदेशसंगतिरेषा क्षिप्रमेव कुलदोषमनोविकारौ नाशयति। किं पुनः तदनुत्तमं भगवत्प्रशंसावचनं, यः परममहापुरुषाश्रयः, अनन्तशक्तिः, अनन्तगुणत्वात् 'अनन्त' इति कीर्त्यते। यद् भगवतः पादरेणुं त्यक्तसर्वभोगैरपि वाञ्छितम्, स न स्वयमपि तदर्चनं स्पृहयति, तथापि तस्य असाधारणानुत्तमगुणाः पूर्वोक्तेनैव साक्षात्कृताः। ब्रह्मणः पादनखसमुत्थं तदीयार्घ्यजलमपि जगतां पावनं जातम्; कः स्याद् यस्य मनसि मुकुन्दपादकामना, स न विशुध्येत? तत्र हि, ये भगवत्परायणाः, ते ज्ञानी जनाः, क्षणेनैव देहसंबन्धाद् आसक्तिं त्यक्त्वा, अहिंसा, शम, स्वधर्मलक्षणां परमहंसगतिं प्राप्नुवन्ति। अहं च भवद्भिः पृष्टः, आर्यपुत्राः, यथामति वक्ष्यामि; यथा खगाः स्वशक्त्या गगनं यान्ति, तथा मनीषिणः विष्णोः पदं स्वबुद्ध्या गच्छन्ति। कदाचित्, राजा वनं मृगयां चरन्, धनुष्कोटिं समुत्क्षिप्य मृगं अनुयायन्, अत्यन्तश्रमितः, तृषार्तः क्षुधार्तश्चाभवत्। स आश्रमं प्रविश्य, जलार्थी, मुनिं समासीनं ददर्श, स च शमवस्थितो, निमीलितलोचनः। तस्येन्द्रियप्राणमनःबुद्धयः निगृहीताः, स त्रैलोक्यतीतः ब्रह्मसाक्षात्कारं प्राप्तः, निश्चलः स्थितः। मुनिः जटाचर्मपरिधाना आसीत्; राजा तृष्णार्तकण्ठः तस्मात् जलं याचितवान्। न च तत्र तृणभूम्यादि, न चाचमनीयजलं वा, न प्रियवचनानि लब्धानि; तेन उपेक्षित इव मन्यमानः, क्रुद्धः अभवत्। पूर्वं न कदापि स एवमातुरः क्षुधया तृषया च जातः; तस्मात् द्वेषः क्रोधश्च विप्रं प्रति समुत्पन्नौ। ततः, क्रोधवशात्, मृतसर्पं तस्य मुनेश्शिरसि स्थाप्य, आश्रमं विहाय, स्वनगरं प्रत्यागच्छत्। स चिन्तयामास—'एषः सर्वेन्द्रियसंवृतः, निमीलितलोचनः, किं वास्तवतो ध्याननिष्ठः, उत मिथ्याचारः? किमिदं क्षत्रियेषु दृश्यते?' तस्य पुत्रः, अद्भुततेजाः, बालकैः सह क्रीडन्, पितुः दुःखं राज्ञा कृतमिति श्रुत्वा, तत्रैवोवाच—'हन्त, राज्ञां नृशंसता! ये हविर्भुजः, ते स्वामिनं दासैरिव अपराधं कुर्वन्ति, द्वारपालानां स्वाम्युपरि, श्वानानामिव, अपराधः।' 'यद्यपि क्षत्रियो जात्या, तथापि ब्राह्मणैः गृहनायकत्वे नियुक्तः; कथं स द्वारपालः गृहेषु भोगभाग्भवेत्? श्रीकृष्णे गतवति, धर्मपथात् भ्रमणां मार्गदर्शके, धर्मसेतुभङ्कर्तॄन् दण्डयामि; पश्यत मे तेजः।' इत्युक्त्वा, क्रोधारुणलोचनः, बालस्स्वमित्रैः सह, कौशिकीं नदीं उपस्पृश्य, वाक्शस्त्रं ससर्ज—'तस्मात्, सप्तमे दिने तक्षकः, मया प्रेरितः, कुलनाशिनं राजानं दष्ट्वा नयिष्यति।' अनन्तरं, बालः आश्रमं गत्वा, पितरं सर्पेण कण्ठे परितं दृष्ट्वा, शोकेन संतप्तः, उच्चैः रुरोद। 'आङ्गिरस ब्राह्मण! किमर्थं रुदसि? कः तव अपराधं कृतवान्?' इति पिता पृच्छति। बालः सर्वं न्यवेदयत्। राजा अन्यायेन शप्त इति श्रुत्वा, ब्राह्मणः न तुष्टः; 'हन्त, लघ्वपि अपराधे, महती विपत्तिः त्वया अद्य कृताऽस्माकम्।' 'राजानं न निन्दयेत्, बालिशबुद्धे; तेन दुर्जयशक्तिना, जनाः सर्वतोऽपि सुखिनः, सुरक्षिताः।' 'यदा नृपः, नरदेवः, चक्रपाणिः, अवज्ञातः भवति, तदा, वत्स, जगत् चौरैः पीड्यते, रक्षाहीनं मेषाणामिव, क्षणेन नश्यति।' 'अद्य, पापः अनवच्छिन्नः प्रवर्तते, येषां रक्षिता नास्ति, तेषां धनं हरन्ति, परस्परं हन्ति, शपन्ति, गोस्त्रीधनादिकं हरन्ति।' 'ततः, पुंसां धर्मः नश्यति, वर्णाश्रमाचारः त्रैवेद्यनिष्ठः लुप्यते, ततः कामलुब्धाः श्वानवानरवत् संकरं जनयन्ति।' 'राजा धर्मपालकः बृहच्छ्रवाः, राजर्षिः, भगवद्भक्तः, अश्वमेधयाजी च। निर्दोषस्य राज्ञः, बालिशबुद्धेः अपराधः जातः; भगवान् सर्वात्मा तदपि क्षन्तु।' 'यदा भगवत्परायणाः, अपमानिताः, छलिता, शप्ताः, ताडिताः, हता वा, तदा अपि प्रतिकर्तुं न इच्छन्ति, शक्ताः अपि।' एवं, पुत्रस्य अपराधेन, महर्षिः शोकाकुलः अभवत्; स्वयम् अपि राज्ञा अपराधे, न तद्विषये चिन्तितवान्। सामान्यतः, सज्जनाः द्वन्द्वेषु स्थिताः, न शोचन्ति, न हृष्यन्ति; आत्मगुणनिष्ठत्वात्। नित्यं, पादप्रक्षालनं विना न शयीत, न च शुष्कपादः, न शुष्कशिराः, न परान्नं भुञ्जीत, न नग्नः, न च उषसि सायं वा शयीत। सदैव शुचिः, शुभवस्त्रधारी, सर्वमङ्गलयुक्तः, गौब्राह्मणश्रीविष्णून् प्रातः पूजयेत्। स्त्रियः शूराश्च पुष्पगन्धोपहाराभरणैः पूजयन्तु; पतिं पूज्य, तं गर्भस्थमिव ध्यानयेत्। यदि एषा अविच्छिन्ना पुंसवनव्रतधारणा संवत्सरमाचर्यते, तर्हि इन्द्रजयी पुत्र उत्पत्स्यते। एवं संकल्प्य, 'एवं स्यात्' इति दिति महोत्साहवती कश्यपाद् गर्भं लब्ध्वा, व्रतं सम्यगाचरन्। इन्द्रः च, मातुल्याः दितेः संकल्पं ज्ञात्वा, तां आश्रमे वसन्तीं सुसमाहितः सेवामकरोत्। एवं भागवतस्यैतस्य शुभस्य कथायाः श्रवणेन, परिक्षित्संवादेन च, भक्तजनानां हृदि हरिप्रेमवर्धनं जायते।