संसारस्य परमेश्वरभक्तैः सह एकक्षणस्य संगः स्वर्गेण वा मोक्षेण वा नापि अन्यैः मर्त्यलोकस्य लाभैः विनिमयनीयः। भगवत्कथामृतस्य श्रवणेन को वा तृप्तिं प्राप्नोति? यः महात्मनां परमाश्रयः, तस्य गुणानां पारं योगेश्वराः ब्रह्मजन्मनः अपि न प्राप्नुवन्ति। अतः, हे भगवत्परायणश्रेष्ठ, त्वं विद्वान् हरिणः पुण्यशुद्धानि कर्माणि श्रावयस्व, श्रवणोत्सुकानां तु। तस्माद्, परमयोगयुक्तं, शुभं, अद्भुतं, भगवत्कृत्यनिरन्तरं, परिक्षित्-भक्तजनानां प्रियं, अर्थस्य प्रकाशितं, तत्त्वकथां त्वं वर्णय। सूतः उवाच— अद्य स्माकं कुलहीनानाम् अपि, वृद्धानां अनुकरणेन, महद्भाग्यं प्राप्तम्। महात्मनां वचनसंगः शीघ्रं कुलदोषं च मनोविक्षेपं च हन्ति। यः भगवत्प्रशंसकः, महात्मनां परमाश्रयः, तस्य गुणानां अनन्तता एव भगवतोऽनन्तत्वस्य कारणम्। भगवतः गुणानां अतिशयः, यः पादरेणुं त्यक्तसर्वैः अपि वाञ्छितम्, तस्य पूजास्पृहा नास्ति, इति पूर्वं सूचितम्। ब्रह्मणः पादनखोत्पन्नं पूज्यजलम् अपि जगत् शुद्धयति; तस्य पादप्राप्तये यः मुकुन्दं वाञ्छति, सः कः न शुद्ध्येत्? तत्र, भक्तजनाः, विद्वांसः, शरीरसंबन्धं त्वरितं त्यक्त्वा, हंसानां परमपदं यान्ति, यत्र अहिंसा, शमः, स्वधर्मः च प्रतिष्ठितः। अहं त्वया पृष्टः, आर्यजनाः, यथावबोधं व्याख्यास्यामि; यथा पक्षिणः आकाशे स्वशक्त्या गच्छन्ति, तथा विद्वांसः विष्णुपथं स्वबुद्ध्या प्राप्नुवन्ति। एकदा, राजा परिक्षित्, मृगयायां वनं विचरन्, धनुष्मान् मृगं अन्वगच्छत्, तेन श्रान्तः, तिव्रभूख्षितः, तिव्रतृषितः अभवत्। सः जलार्थं आश्रमं प्रविष्टः, तत्र शान्तस्थितं, नेत्रनिमीलितं, ऋषिं ददर्श। ऋषिः इन्द्रियप्राणमनबुद्धिसंयमेन, त्रिलोकातीतं, ब्रह्मनिष्ठं, स्थिरं स्थित्वा, मुनिः अभवत्। जटाचर्मवेष्टितः, जलक्लिष्टकण्ठः, राजा तस्मात् ऋषेः भिक्षां याचितवान्। न तत्र तृणभूमिप्रभृतयः, न जलं, न मधुरवचनानि लब्धानि; उपेक्षितः इव, सः कुपितः अभवत्। पूर्वं कदापि तादृशं तीव्रभूख्षां तृषां न अनुभूतवान्; ब्राह्मणे प्रति रागद्वेषः उत्पन्नः। क्रोधात्, मृतसर्पं ऋषेः स्कन्धे स्थाप्य, आश्रमं परित्यज्य, नगरं प्रत्यगच्छत्। राजा, सर्वेन्द्रियसंयमेन, नेत्रनिमीलितः, ध्याननिष्ठः वा, नूतनः वा, किं किम्? क्षत्रियाणां व्यवहारः कः? तस्य पुत्रः, तेजस्वी, बालैः सह क्रीडन्, पितरं राजकृतं कष्टं श्रुत्वा, तत्रैव उक्तवान्— हा, राज्ञां अन्यायः, यथा हविषां भोक्ता! स्वामिनः अपराधः सेवकैः कृतः, द्वारपालैः वा, श्वभिः वा, स्वामिनः प्रति। क्षत्रियः जात्या, ब्राह्मणैः गृहरक्षकः नियुक्तः; कथं तादृशः द्वारपालः गृहोपभोगे पात्रः? कृष्णः, पथभ्रष्टानां मार्गदर्शकः, गतः; धर्मसेतुच्छेदकान् दण्डयामि; पश्य मम शक्तिम्। एवं उक्त्वा, क्रोधारक्तलोचनः, बालमुनिः, मित्रैः सह, कौशिक्यां स्नात्वा, वाक्शस्त्रं ससर्ज। एवं, सीमालंघनात्, तक्षकः मम प्रेरणया सप्तमे दिने वंशनाशकं दंशयिष्यति। बालः आश्रमं गत्वा, पितरं सर्पकायं कण्ठे दृष्ट्वा, शोकाकुलः, उच्चैः रुदितवान्। आङ्गिरसः ब्राह्मणः, पुत्रस्य विलापं श्रुत्वा, शनैः नेत्रे उद्घाट्य, स्कन्धे मृतसर्पं दृष्ट्वा— सर्पं अपास्य, पृष्टवान्— "किमर्थं रुदसि? कः तव अपराधं कृतवान्?" बालः सर्वं निवेदितवान्। राजा अनर्हं शापितः इति श्रुत्वा, ब्राह्मणः पुत्रे न तुष्टः; "अद्य त्वया महद् अनर्थं कृतम्, अल्पदोषे महादण्डः।" राजानं न निर्णीयः, बालबुद्धे; तस्य अजेयशक्त्या जनाः सर्वतः सुखशान्तिं यान्ति। नरदेवः, चक्रधारी, उपेक्षितः, प्रिये, तदा जगत् चौरैः आक्रान्तं, रक्षितरहितं, क्षणेन नष्टं, यथा मेषाः रक्षकरहिताः। अद्य, पापः अनवरतं आगतः; जनाः रक्षकनष्टस्य धनं हरन्ति, परस्परं हन्ति, शपन्ति, अपहरन्ति, गोस्त्रीधनं गृह्णन्ति। ततः, वर्णाश्रमधर्मः, त्रिवेदमूलः, मनुष्येषु नष्टः; पश्चात्, धनकामलोलुपाः, श्ववान् वानरवत्, वर्णसंकरं जनयन्ति। राजा धर्मरक्षकः, बृहच्छ्रवाः, राजर्षिः, भगवद्भक्तः, अश्वमेधयाजकः। अपराधः निर्दोषे राज्ञि बालबालिशेन कृतः; भगवन्, सर्वात्मन्, एष दोषः क्षम्यताम्। भगवत्भक्ताः, अपमानिताः, छलिताः, शपिताः, निन्दिताः, हताः वा, प्रत्युत्तरं न ददति, शक्तिमन्तः अपि। एवं, पुत्रदोषात्, महर्षिः विषादेन पूर्णः; राज्ञा स्वयम् अपमानितः, तु अपराधं न स्मरत्। सामान्यतः, सत्त्ववन्तः द्वन्द्वस्थाने स्थाप्यन्ते; तु न शोकं न हर्षं कुर्वन्ति, आत्मगुणनिष्ठाः। नित्यम्, पादप्रक्षालनं विना शयनं न कुर्यात्, न तु शयनं जलक्लिष्टपादेन वा शिरसा वा; न परदत्तं खाद्यं, न नग्नशयनं, न च प्रातःसंध्यायां वा सायं वा। शुचिः, शुभवस्त्रधारी, सर्वमंगलयुक्तः, प्रातःभोजनपूर्वं गोब्राह्मणलक्ष्मीच्युतभगवतः पूजनं कुर्यात्।