श्रीसूत उवाच—यथाभिलषितं भवद्भिः पृच्छितं पारिक्षितस्य पुण्यचरितं वासुदेवकथायुक्तं विस्तरशः श्रावयित्वा मया निवेदितम्। यः कश्चन भगवान्नरकारणः पुण्यश्लोकः स्वकर्मगुणगाथायां यः श्राव्यः स जीवितुकामैः सेवनीय एव। तस्माद् भगवतः कथारसस्य सेवना कर्तव्या। तत् श्रुत्वा मुनयः सूतमिदं प्राहुः—सौम्य सूत, आयुष्मान् भूयाः, शुद्धकीर्तिः स्थिरा तेऽस्तु, यः कृष्णकर्मामृतं मर्त्येषु घोषयसि। अस्मिन्संसारे चञ्चले मनोमोहिते त्वया गोविन्दपदाम्बुजमधुशीतलं पानं पातुं समर्पितम्। न हि भगवत्सज्जनसङ्गस्य क्षणमपि स्वर्गमुक्त्यादिभिः परिमार्ग्यमस्ति, किं पुनरन्यैः मर्त्यलाभैः? को वा भगवत्पदाम्बुजकथारसस्य तृप्तिं प्राप्नुयात्? साक्षाद्योगिनां ब्रह्मजन्मनामपि श्रेष्ठानां गुणातीतस्य भगवतः गुणपर्यन्तं न प्राप्तम्। तस्मात् भगवत्परायणस्रेष्ठ, विद्वन्, हरिचरितं पुण्यं पावनं श्रोतृसतां कथय। स एव पारिक्षित् महाभागवतः, ध्रुवधियः, मुक्त्यभिमुखबुद्धिः, व्यासपुत्रवाक्येन गरुडध्वजपादपद्मं प्राप्तवान्। तस्मात् स योगयुक्तं, परममङ्गलं, अद्भुतं, भगवद्विलासपूर्णं, पारिक्षित्भक्तजनानन्ददायकं चरितं विस्तरय। सूत उवाच—अहो, अद्य स्म शूद्रयोनिषु जाताः अपि पूर्वजानुगमनात् पुण्यवन्तोऽभवाम। महात्मनां शब्दसङ्गेन दुष्कुलकल्मषचेतोदुःखं शीघ्रं नश्यति। भगवत्स्तुतिसेवकस्य तु किं वदामः? अनन्तशक्तेः परमात्मनः अनन्तगुणत्वात् अनन्त इति कथ्यते। यदुक्तं तदेव भगवतोऽत्यद्भुतगुणैकदेशदर्शनम्, यस्य पादरजः परित्यक्तैः अपि काम्यते, स तु स्वयं तादृशं न स्पृहयति। यस्य पादनखसम्भूतं ब्रह्मणःार्पितं जलं त्रैलोक्यपावनं, तस्य मुकुन्दपादकामुकः कः न शुद्ध्येत? तत्र भगवत्परायणाः जनाः, क्षिप्रं देहगृहस्नेहान् परित्यज्य, हंसवत्स्थानं गच्छन्ति, यत्र अहिंसा, शमः, स्वधर्मः च वर्तन्ते। अहं च भवद्भिः पृष्टः, आर्यपुत्राः, यथाश्रुतं यथामति व्याख्यास्यामि। यथा खगाः स्वशक्त्या गगने विचरन्ति, तथा मनीषिणः विष्णुपदं स्वबुद्ध्या गच्छन्ति। एकदा राजा पारिक्षित् मृगयायां वनं विचरन् धनुष्कोट्या सज्जः मृगं अन्वधावत्, तस्मिन् क्षीणबलः, अतिव्याकुलः, क्षुधातृषार्तः अभवत्। तदा जलार्थी आश्रमं प्रविश्य, तत्र स्थितं मुनिं शान्तमासनस्थं, निमीलितलोचनं अपश्यत्। स मुनिः इन्द्रियप्राणमनोबुद्धिसंयमेन त्रिलोकातीतः, ब्रह्मनिष्ठः, धृतिमान्, जटाचर्मवसानः, तृषार्तकण्ठः, तस्मिन्नवस्थायां राज्ञा भिक्षितः। न तत्र तृणमपि, न भूमिः, न जलं, न प्रियवचनं लब्धम्; तेन तिरस्कृत इव मन्यमानः क्रुद्धः अभवत्। पूर्वं कदापि तादृशी क्षुधातृषा नाभूत्; तदा द्विजे द्वेषरोषौ संववृतु:। ततः क्रोधात् निर्जीवसर्पं मुनिशिरसि निवेश्य, आश्रमात् निर्गत्य स्वपुरं प्रतस्थे। "अयं मुनिः इन्द्रियसंवरितः, निमीलितलोचनः, किमेव ध्याननिष्ठः, उत मिथ्याचारः? क्षत्रियाणां किमिदं?" इति चिन्तयन् जगाम। तस्य सुतः, तेजस्वी बालः, बालकैः सह क्रीडन्, पितुः विप्रकृतिं श्रुत्वा तत्रैव व्याहरत्—"हन्त, राजा, यथाहविर्भुजः, स्वामिनि दासदोषः, द्वारपालवत्, श्ववत्, अपि च स्वामिनि अपराधः।" "क्षत्रियः सन् ब्राह्मणैः गृहरक्षकः नियुक्तः, कथं स द्वारपालः गृहार्थभोजनं अर्हति?" "भगवति कृष्णे पथि भ्रान्तिनाम् अधिपे गतवति, धर्मसेतुच्छेदकान् दण्डयामि; पश्यत मे तेजः।" इति उक्त्वा, कोपात् रक्तलोचनः, कौशिकीं स्नात्वा, बालमित्रैः सहितः, वाक्शस्त्रं ससर्ज। "अतीतान्तं राजा वंशनाशकः सप्तमे दिने तक्षकः मम प्रेरणया दशति।" एवं स बालः आश्रमं गत्वा, पितरं सर्पेण कण्ठे परितप्तं दृष्ट्वा दुःखार्तः चुक्रोश। आङ्गिरसवंशवतो ब्राह्मणस्य पुत्रविलापं श्रुत्वा शनैः चक्षुषी विमील्य, स्कन्धस्थितमृतसर्पं दृष्ट्वा, तमपसार्य, पृच्छति—"वत्स, किं रोदिषि? कः त्वां उपधावत्?" पुत्रेण सर्वं निवेदिते, राजा नृपः अनुचितरूपेण शप्तः इति श्रुत्वा, ब्राह्मणः न प्रमोदं प्राप, अपि तु शोकमूर्च्छितः—"वत्स, अल्पदोषे महती शप्तिः अद्य त्वया कृता; अहो, महदनर्थः।" "राजानं त्वं न वेत्सि, बालबुद्धे, यस्य अप्रतिहतबलात् सर्वे जनाः सुखेन नन्दन्ति।" "नरदेवः चक्रायुधः राजा यदा अवज्ञायते, तदा जगत् चौरैः आक्रान्तं, रक्षाहीनं, तुरगेन्द्रेण विना मेषवद् विनश्यति।" "अद्य अस्माकं पापं अविरतं प्रवृत्तम्, रक्षाहीनानां धनहरणम्, परस्परहिंसा, शापदानं, गोस्त्रीधनापहरणम्।" "तदा पुंसां धर्मः नश्यति, वर्णाश्रमाचारः त्रयीमूलः सह लुप्यते, ततः लोके अर्थकामपरायणाः श्वकपिकल्पाः वर्णसङ्करं जनयन्ति।" "स राजा धर्मपालकः बृहच्छ्रवाः, राजर्षिः, भगवद्भक्तः, अश्वमेधयाजी।" "अपराधोऽयं निर्दोषे राजनि बालदोषेण कृतः; भगवान् सर्वात्मा एष क्षमयतु।" "भगवत्परायणाः भक्ताः अपि पराभूताः, मिथ्यावञ्चिताः, शप्ताः, तिरस्कृताः, हतानां च, प्रतिकर्तुं न इच्छन्ति, शक्ताः अपि सन्तः।