स वै व्यासशिष्यः सर्वासङ्गान् परित्यज्य, अजितस्थितिं बुद्ध्वा, गङ्गायाम् आत्मनः शरीरं त्यक्तवान्। ये तु भगवत्कथामृतरसास्वादने रमन्ते, तेषां मृत्युकालेऽपि मोहः न भवति, यतः तेषां चेतः तदङ्घ्रिस्मरणेन व्याप्यते। यावत् महाभागवतः अभिमन्युसुतः पृथिवीं पालयति, तावत् कलेः सर्वत्र स्थितस्यापि प्रभावः न विद्यते। यदा भगवान् पृथिवीं त्यक्तवान्, तस्मिन्नेव दिने तस्मिन्नेव क्षणे च, अधर्ममूलः कलिः तत्रैव अन्वगात्। स च महाराजः कलेः न द्वेष्टा, यथा मधुपः पुष्पात् सारं गृह्णाति; तस्य शुभफलानि शीघ्रं स्युः, अन्येषां तु न तथा। कः वा कलेः शक्तिः, यो दुर्बलान् प्रति साहसी, बलीयान् प्रति भीतः? स पण्डितान् निर्भयान् किम् करिष्यति? प्रमत्तेषु तु, स पुरुषेषु वृकः इव सञ्चरति। अहं वः पृष्ट्वा, वासुदेवकथायुक्तं पुण्यं पारिक्षितचरितं वर्णितवान्। ये भगवतः पुण्यलीलागुणकर्माणि स्रवणीयानि, तानि ये जीवनार्थिनः सेवेरन्। अथ सन्तः ऊचुः—“सूत, भद्रं ते, शाश्वतशुद्धकीर्तिर्वा तेऽस्तु, यः क्लीबान् कृष्णकृतामृतं लोकाय घोषयसि। अस्मिन अनित्ये संसारे, यत्र जनानां बुद्धिः तमसा आवृता, त्वं नः गोविन्दपदाम्बुजरसामृतपानं करवाणि। भगवत्सङ्गस्य क्षणमपि स्वर्गमुक्त्यादिभिः न परिवर्तयेम, किमुत अन्यैः मर्त्यलाभैः?” “कः वा तृप्तिं याति भगवत्कथामृतस्य श्रवणेन, यस्य महापुरुषाश्रयस्य गुणानां पारं योगेश्वराः ब्रह्मजन्मनः अपि न प्राप्नुवन्ति? अतः, भगवत्परायणश्रेष्ठ, त्वं नः हरिचरितं पुण्यं पावनं च शृण्वतां शृणु। स एव पारिक्षित्, महाभागवतः, यस्य निश्चला बुद्धिः मोक्षे स्थित्वा, व्यासपुत्रवाक्येन गरुडध्वजपादमवाप्तवान्। तस्मात्, त्वं तद् अद्भुतं योगयुक्तं च भगवदाख्यानं नः कथय, यद् पारिक्षितं भक्तांश्चानन्दयत्, यस्यार्थः न गुह्यः, यत् परममङ्गलम्।” सूत उवाच—“अद्य वयं, कुलहीनजन्मनः अपि, पूर्वजानामनुगमनेन धन्यत्वं प्राप्ताः। महापुरुषवाक्यसङ्गतिः शीघ्रं कुलमलमनःक्लेशं च नाशयति। किं पुनः, यः परमपुरुषप्रशंसकः, महापुरुषाश्रयः? अनन्तशक्तिः भगवाननन्तः, परमगुणैः अनन्तत्वं प्राप्नोति। यद् उक्तं तदेव भगवतः असमानातिशयगुणानां प्रमाणं पर्याप्तम्, यस्य पादरेणुं परित्यक्तानामपि ब्रह्मवादिनां प्रार्थनीयम्, स तु स्वयम् तद्वाञ्छां न करोति। अपि च, ब्रह्मणा पूजायै समर्पितं यत् पादनखोद्भूतं जलं जगत् शुद्धयति; कः नु लोके मुकुन्दपदकामुकः शुद्ध्येत?” “यत्र तु भक्ताः, तत्रैव ते शरीरस्नेहबन्धनं क्षिप्रं परित्यज्य, हंसवत् परमार्हतमवस्थां प्राप्नुवन्ति, यत्र अहिंसा, शमः, स्वधर्मः च वर्तन्ते। युष्माभिः पृष्टं, आर्याणि, यथाशक्तिं व्याख्यास्यामि; यथा विहायसि विहगाः स्वबलानुसारं यान्ति, तथा पण्डिताः विष्णुपदवीं स्वबुद्ध्या प्राप्नुवन्ति।” “कदाचित् स राजा, मृगयां कृत्वा, धनुष्कान् संनद्धः, मृगं अन्वधावत्, श्रान्तः चात्यर्थं तृषितः भूत्वा, जलार्थी आश्रमं प्रविवेश। तत्र स मुनिं शान्तमासीनं, निमीलितलोचनं ददर्श। स मुनिः इन्द्रियप्राणमनसां बुद्धेः च निग्रहेण, त्रिलोकातीतः, ब्रह्माणं निष्कलं प्राप्तवान्। जटाचर्मधारी, तृषार्तकण्ठः, राजा तस्मिन् अवस्थायां तस्मात् जलं याचितवान्। न च तत्र तृणं भूमिं वा, न जलं, न मधुरं वचनं लब्ध्वा, उपेक्षित इव, कोपं जगाम। पूर्वं कदापि न एवमात्मानं क्षुधातृषाभ्यां पीडितं दृष्ट्वा, ब्राह्मणं प्रति द्वेषः कोपः च जातः।” “स तदा क्रुद्धः, मृतसर्पं मुनिशिरसि निक्षिप्य, आश्रमात् नगरं प्रतिजगाम। ‘अयं संन्यस्तेन्द्रियः, निमीलितलोचनः, किम् ध्याननिष्ठः, उत मिथ्याचार्यः? किम् क्षत्रियैः नाम कर्तव्यम्?’ इति चिन्तयामास। तस्य पुत्रः, तेजस्वी बालैः सह क्रीडन्, पितरि राज्ञा तिरस्कृतं श्रुत्वा, तत्रैव व्याजहार—‘हन्त, राज्ञां अन्यायः! यथोदरपोषिणां हविर्भुङ्गाम्! स्वामिनि सेवकदोषः द्वारपालानां स्वामिनि, श्वानानां च।” “स क्षत्रियो जात्या, ब्राह्मणैः गृहपालकत्वं दत्तः; कथं स द्वारपालः गृहधनं भोक्तुमर्हति? भगवति कृष्णे मार्गदर्शके गते, धर्मसेतुभेदिनः दण्डयामि; पश्य मम तेजः।’ इति स बालः, क्रोधात् रक्तलोचनः, कौशिकीतीरे स्नात्वा, मित्रैः सह, शब्दवज्रं मुमोच—‘अतीव सीमा लङ्घिता; तस्मात् तक्षकः मम प्रेरणया सप्तमे दिने वंशनाशकं राजानं दंशयिष्यति।’” “एवं उक्त्वा, स बालः आश्रमं प्रविश्य, पितरं सर्पेण कण्ठे बद्धं दृष्ट्वा, दुःखात् उच्चैः रुरोद। आङ्गिरसगोत्रजः ब्राह्मणः पुत्रस्य विलापं श्रुत्वा शनैः नेत्रे विमोचयामास, मृतसर्पं कण्ठे दृष्ट्वा, तं सर्पं अपास्य, पुत्रं पप्रच्छ—‘वत्स, किमर्थं रोदिषि? कः ते अपराधी?’ इति पृष्टः बालः सर्वं न्यवेदयत्। तदा राजा निरपराधः शप्तः इति श्रुत्वा, ब्राह्मणः पुत्रे न तुष्यन्, ‘हा, कष्टं, अद्य त्वया महदनर्थः कृतः, अल्पेऽपि दोषे, घोरः दण्डः दत्तः।’ इति शुश्राव। ‘राजानं त्वं न परीक्षय, बालबुद्धे; तेनाजेयबलात् प्रजाः सर्वतः सुखमश्नुवते।