स राजा परीक्षित्, ब्राह्मणकोपसमुत्थेन तक्षकविषेण जीवनं संकटे स्थाप्यमानः, मृत्युदुःखेन न मोहितः, यतः तस्य मनः भगवान्ते समर्पितम्। स च सर्वासक्तिं परित्यज्य, अजितस्थितिं विज्ञाय, व्यासशिष्यः गङ्गायां देहमत्यजत्। ये भगवतो यशःकथारसं पिबन्ति, तेषां मृत्युकालेऽपि मोहः नास्ति, यतः ते तदङ्घ्रिस्मरणे स्थिताः। यावत् स महाभागवतः अभिमन्युपुत्रः पृथिवीं पालयति, तावत् सर्वत्र स्थितोऽपि कलिः प्रवर्तितुं न शक्नोति। यदा भगवतः पृथिव्याः प्रस्थानं तदा तस्मिन्नेव दिने, तस्मिन्नेव क्षणे, अधर्मनिधिः कलिः अनुगतः। स चक्रवर्ती कलिं न द्वेष्टि, यथा भ्रमरः पुष्पात् सारमेव गृह्णाति; तस्य शीघ्रं शुभफलानि, न तु अन्येषां। बलहीनानां प्रति कलिः साहसी, बलिनां भीतः; विवेकिनां निर्भयानां किं करिष्यति? प्रमत्तेषु स मनुष्येषु वृक इव सञ्चरति। एवं वः परीक्षितः पावनं चरितं वासुदेवकथायुतं यथापृच्छत तदाख्यातम्। यानि भगवत्कथायाः पुण्यश्लोकस्य च कर्मणां वर्णनानि, तानि जीवनार्थिभिः सेव्यानि। मुनय ऊचुः—सौम्य सूत, दीर्घायुष्मान् भूयाः, शुद्धकीर्तिः स्थिरा ते अस्तु, यः मृत्युलोके कृष्णकर्मामृतं घोषयसि। अस्मिन्संसारे चित्तप्रमथने, त्वं नो गोविन्दपदाम्बुजरसं पातुम् अर्हसि। अस्माकं भगवत्सङ्गस्य क्षणमपि स्वर्गमोक्षयोः न परिमार्ग्यम्; किमु अन्यैः मनुष्यलाभैः? को वा तृप्तिम् आप्नुयात् भगवत्कथारसेन? यं गुणातीतमपि योगेश्वराः ब्रह्मजाः अपि न सम्पूर्णं वेदितुम् अशक्नुवन्। तस्मात् त्वं, परायणपरायण, हरिचरितं पुण्यं शुद्धं च श्रुतिप्रिया अस्मभ्यं कथय। स परीक्षित् महाभागवतः मुक्त्यैकनिष्ठया बुद्ध्या व्यासपुत्रप्रोक्तज्ञानवशात् गरुडध्वजपादमवाप्तवान्। तस्मात् तदध्भुतं योगयुक्तं च चरितं भगवतः, येन परीक्षित् भक्ताश्च हृष्टाः, अस्मभ्यं सम्यगाख्याहि। सूतः उवाच—अद्य स्म वयं, हीनकुलसम्भवाः अपि, वृद्धानुगमात् भाग्यवन्तः अभवाम। महात्मनां वाक्यसंगतिः कुलदोषं चित्तक्लेशं च शीघ्रं नाशयति। किं पुनः स भगवत्परायणः, यः परमहंसशरणं स्तौति? अनन्तशक्तिर्भगवान् अनन्तो हि परमगुणैः। यदुक्तं तदेव भगवतोऽनुपमगुणत्वं सूचयति, यस्य पादरेणुं परित्यक्तसर्वाः अपि वाञ्छन्ति, सोऽपि न स्पृहयति। ब्रह्मणा पूजायै समर्पितं पादनखसम्भूतं जलं यत्, तत् जगत्पावनं; कः स्याद् यः मुकुन्दपदं न स्पृहयेत्? तत्र ये भक्ताः, ते शरीरसंबन्धं क्षिप्रं परित्यज्य, परमहंसगतिं यान्ति, यत्र अहिंसा शमः स्वधर्मश्च प्रतिष्ठितः। युष्माभिः पृष्टोऽहं, आर्याः, यथामति व्याख्यास्यामि; यथा पक्षिणः गगने स्वबलं प्रयान्ति, तथा विद्वांसः विष्णुपथं स्वविवेकानुसारं प्राप्नुवन्ति। कदाचित् स राजा मृगयायां वनं विचरन्, धनुः संनद्धः, मृगान्वेषणे क्षीणः, अतिविप्रलभ्य क्षुधातृषार्तः अभवत्। स जलार्थी आश्रमं प्रविश्य, मुनिं शान्तमासनस्थं, निमीलितलोचनं ददर्श। स मुनिः इन्द्रियप्राणमनःबुद्धिसंयमेन, त्रिलोकातीतां स्थितिं प्राप्य, ब्रह्मणि अव्यये एकीकृतः। वल्कलाजिनवसानं, तृषार्तकण्ठं, नृपतिः तं तदावस्थां प्रार्थयन्, तस्मात् न कुत्रापि तृणं भूमिं वा जलं वा वाक्यं वा लब्धवान्; उपेक्षित इव सन्, कोपितः अभवत्। पूर्वं कदापि न एवं क्षुधातृषाभ्यां क्लिष्टः, ब्राह्मणं प्रति असूया च कोपः च समुत्थितः। स कोपात् मुनिशिरसि मृतसर्पं स्थाप्य, आश्रमात् निर्गत्य नगरं प्रत्यगच्छत्। 'अयं सर्वेन्द्रियसंवृतः, निमीलितलोचनः, समाधिस्थो वा, उत मिथ्याचारः?'—इति चिन्तयन्। तस्य पुत्रः, अद्भुततेजाः, बालकैः सह क्रीडन्, पितुः दुःखश्रवणात् तत्रैव एवं व्याजहार। 'हन्त, राज्ञां दुष्कृत्यं, यथा हविर्भुजां लोलुपत्वं! स्वामिनि दासकृतं अपराधं, द्वारपालानां स्वामिनं प्रति, श्वानानामिव। क्षत्रियः सन्, ब्राह्मणैः गृहरक्षायै नियुक्तः, कथं स द्वारपालः गृहभोगभाग्भवेत्?' 'भगवति कृष्णे पथप्रदर्शके गते, धर्मसेतुच्छेदकान् दण्डयामि; पश्यत मे तेजः।' इति कृत्वा, क्रोधात् रक्तलोचनः, स बालमुनिः कौशिक्यां स्नात्वा, वाङ्निर्घातं ससर्ज। 'एवं सीमालंघनेन मया प्रेरितः तक्षकः सप्तमे दिने वंशनाशिनं दष्ट्वा विनाशयिष्यति।' इति शप्त्वा, स बालः आश्रमं प्राप्य, पितरं सर्पवेष्टितगात्रं दृष्ट्वा, शोकविह्वलः उच्चैः रुरोद। आङ्गिरसगोत्रज ब्राह्मणः, पुत्रस्य क्रन्दनं श्रुत्वा, शनैः नेत्रे विमील्य, सर्पं दृष्ट्वा, तं सर्पं अपास्य, 'वत्स, किमर्थं रुदसि? कः त्वां पीडितवान्?' इति पृष्टः, बालः सर्वं न्यवेदयत्। राज्ञा अन्यायेन शप्तमिति श्रुत्वा, ब्राह्मणः न हृष्टः, 'हन्त, कष्टमद्य त्वया कृतम्! लघ्वपि दोषे, घोरं दण्डं दत्तम्!' इति शोकाकुलः अभवत्।