हन्त! मम वृद्धौ पितरौ, भार्या, बालाः पुत्राः कन्यकाः च, मया विना दुःखिताः अनाथाः च कथं जीविष्यन्ति, तैः उपद्रवितैः दुःखेन? एवं गृहस्नेहेन हृदयम् आक्रान्तम्, मनः मोहितम्, तेषां चिन्तया सदा असन्तुष्टः, सः जनः मृत्यौ गहनं तमः प्रविशति। सूतः उवाच— यो अś्वत्थामनः अस्त्रेण दग्धः अपि, मातृगर्भे न हतः, तं अद्भुतकर्मणा श्रीकृष्णेन कृपया रक्षितः। तस्य जीवितं ब्राह्मणक्रोधोत्पन्नेन तक्षकः उपनाशयितुं प्रयत्नं कृतवान्, किन्तु सः मृत्युपीडायाम् मोहितः नाभूत्, यतः तस्य मनः भगवति समर्पितम्। सर्वसङ्गं परित्यज्य, अजितस्थितिं विज्ञाय, व्यासशिष्यः गङ्गायां देहं त्यक्तवान्। ये भगवतो यशःकथामृतं आस्वादयन्ति, तेषां मृत्युकाले अपि भ्रमः नास्ति, यतः तद्भगवद् पदकमलं स्मरन्ति। यावत् अभिमन्युपुत्रः महाभक्तः पृथिवीं शासनं करोति, तावत् कलिः सर्वत्र स्थितः अपि, विजयं न प्राप्नोति। यदा भगवान् पृथिवीं त्यक्तवान्, तस्मिन्नेव दिने काले च, अधर्ममूलः कलिः अनुगतः। राजा कलिं न द्वेष्टि, यथा मधुकरी पुष्पेभ्यः सारं गृह्णाति; तस्य शुभफलानि शीघ्रं आगच्छन्ति, अन्येषां न तथा। कलिः दुर्बलैः साहसिकः, बलवान् भीतः, विवेकिनां निर्भयाणां किं करिष्यति? प्रमादिनां मध्ये सः वृकः इव मनुष्यान् विचरति। एषा परिक्षितस्य पावनकथा, वासुदेवकथायुक्ता, यथापृच्छत, मया वर्णिता। भगवतः पुण्यकर्मणः गुणकथाः याः सन्ति, ताः जीवितकामैः सेवनीयाः। ऋषयः ऊचुः— हे सौम्य सूत! त्वं दीर्घायुरस्तु, शुद्धकीर्तिः चिरस्थायिनी अस्तु, यतः त्वं मानुषेभ्यः कृष्णलीलामृतं कथयसि। अस्मिन् अनिश्चिते लोके, यत्र जनानां मनः क्लिष्टं, त्वं गोविन्दपदकमलमधुमदिरां पाययसि। भगवत्सज्जनसङ्गस्य एकक्षणं अपि स्वर्गस्य वा मोक्षस्य वा विनिमयः न कर्तव्यः— अन्यानि मानुषफलानि किं वदामः? भगवतो गुणकथामृतश्रवणेन कः तृप्तिं प्राप्नोति? योगेश्वराः ब्रह्मजन्मनः अपि गुणातिगुणस्य गुणान्तं न प्राप्नुवन्ति। तस्मात् त्वं, परमभक्तश्रेठ्ठ, हे विद्वन्, हर्याः पुण्यशुद्धकर्माणि श्रोतृभ्यः कथय। परिक्षितः महाभक्तः, यस्य निश्चलबुद्धिः मोक्षे स्थितः, व्यासपुत्रवाक्यज्ञानात् गरुडध्वजपादं प्राप्तवान्। अतः, तद् परममंगलं अद्भुतं योगयुक्तं भगवद् आख्यानं, यदर्थः न गुप्तः, यद् अनन्तभगवद् कर्मभिः पूर्णम्, यद् परिक्षितभक्तानां च मनः हरति, तद् कथय। सूतः उवाच— अद्य वयं, अधमकुले जाताः अपि, वृद्धानां अनुकरणेन धन्याः अभवाम। महात्मनां वाक्संवादसङ्गः शीघ्रं कुलदोषं च मनोव्यथा च नाशयति। भगवतो गुणकीर्तनं कर्तुः, यो महात्मनां परमाश्रयः, तस्य महत्त्वं किम्? अनन्तशक्तिः भगवान् अनन्तः इति गुणैः उच्यते। यद् पूर्वं निर्दिष्टं तद् एव भगवतः अतुलनीयगुणानां प्रमाणम्— यस्य पादधूलीं सर्वत्यागिनः अपि वाञ्छन्ति, सः स्वयं तादृशं पूजनं न इच्छति। ब्रह्मणः पूजायां अर्पितं जलं, यत् तस्य पादनखसम्भूतम्, जगत् शुद्धयति; तस्य पादकामनां कृत्वा मु्कुन्देन कः न शुद्ध्येत? तत्र, भक्ताः, विवेकिनः, शरीरसङ्गं त्यक्त्वा, हंससदृशेषु ऋषिषु सर्वोच्चं पदं यान्ति, यत्र अहिंसा, शान्तिः, स्वधर्मः च विराजते। अहं युष्माभिः पृष्टः, हे आर्यमन्यः, यावद् अनुभूतं तावत् व्याख्यास्यामि; यथा खगाः गगने स्वशक्त्या उड्डयन्ति, तथा विद्वांसः विष्णुपथं स्वबुद्ध्या प्राप्नुवन्ति। एकदा राजा वनं शिकारार्थं भ्रमन्, धनुः उत्तोल्य, मृगं अन्वगच्छत्, तेन श्रान्तः, तिव्रतृष्णा च भूखायाम् अभूत्। सः जलार्थं आश्रमं प्रविष्टः, तत्र शान्तस्थितं, निमीलिताक्षं ऋषिं अपश्यत्। तस्य इन्द्रियाणि, प्राणः, मनः, बुद्धिः च संयमितानि, सः त्रिलोकातीतः, ब्रह्मणि एकीकृतः, अचलः अभवत्। जटाजिनवस्त्रधारी, कण्ठः शुष्कः, राजा तस्मात् जलम् याचितवान्। तत्र न तृणं, भूमिः, अन्यानि च द्रव्याणि, न जलं, न प्रियवचनानि लब्धानि; तेन अवमानितः इव, क्रोधितः अभवत्। पूर्वं कदापि सः तादृशं भूखातृष्णापीडां न अनुभूतवान्; ब्राह्मणे प्रति स्पर्धा क्रोधः च अभवत्। ततः, क्रोधात्, मृतसर्पं ऋषेः स्कन्धे स्थापयित्वा, आश्रमात् निर्गत्य नगरं प्रतिगच्छत्। अयं, सर्वेन्द्रियसंवृतः, निमीलिताक्षः, ध्याननिष्ठः वा, अथवा केवलं मिथ्याचारी? क्षत्रियाणां किं भविष्यति? तस्य पुत्रः, अद्भुतदीप्तिमान्, बालैः सह क्रीडन्, पितरं राज्ञा अपराधितम् श्रुत्वा, तत्रैव उक्तवान्— हन्त! राज्ञः अन्यायः, यथा हविषां भक्षकाः; स्वामिनि सेवकैर्यः अपराधः, सः द्वारपालैः, अथवा श्वभिः, स्वामिनि इव। क्षत्रियः जात्या अपि, ब्राह्मणैः गृहे रक्षकः नियुक्तः; कथं तादृशः द्वारपालः गृहभोजनस्य अधिकारी स्यात्? कृष्णः भगवान् गच्छति, पथभ्रष्टानां मार्गदर्शकः, अधुनाऽहं धर्मसेतुं भङ्क्त्वा पापकृतः दण्डयामि; पश्यत मे शक्तिम्। एवं उक्त्वा, रोषेण रक्तलोचनः, बालऋषिः मित्रैः सह, कौशिकीतीरे शुद्धः, वज्रवद् शब्दं मुमोच। एवं सीमां उल्लङ्घ्य, तक्षकः मम प्रेरणया, सप्तमे दिने वंशनाशकं दंशति। ततः, बालकः आश्रमं गत्वा, पितरं सर्पशरीरयुक्तं दृष्ट्वा, शोकात् आक्रान्तः, उच्चैः रुदितवान्।