राजर्षेः अभिमन्युपुत्रस्य पारिक्षितः महाबलस्य प्रभावः एवम् आसीत् यः पृथिवीं रक्षितुं स्थितः सन् सर्वान् एव यज्ञकर्मसु प्रवृत्तान् पालयति स्म। स एव राजा, दिव्यरथे सूर्यवत् दीप्तिमान्, सर्वान् दुःखान् परित्यज्य, इन्द्रेण सह सुखानि अन्वभूत्। धर्मशास्त्रे ब्राह्मणस्य क्लेशे व्यापारद्वारा वा वस्तुविक्रयेण वा, अतिव्यथितः सन् शस्त्रधारणेन अपि जीविकां कर्तुं अनुमन्यते, परन्तु श्ववृत्त्या कदापि न जीवेत्। क्षत्रियः अपि आपदि वैश्यकर्मणा वा मृगयया वा ब्राह्मणवृत्त्या वा जीवेत्, किन्तु श्ववृत्त्या कदापि न। वैश्यः शूद्रकर्म अपि स्वीकरोति, शूद्रः च शिल्पादिकं कुर्वन् जीवेत्; क्लेशात् विमुक्तः तु निन्द्यां वृत्तिं न सेवेत्। नित्यं वेदाध्ययनैः पितृदेवयज्ञैः दानैः तथा उपलब्धेन भोजनदानेन, मम रूपेषु देवर्षिपितृभूतात्मनां पूजनं कार्यम्। यदृच्छया लब्धेन वा धर्मेण वा सुलभेन वित्तेन, स्वजनपालनं यज्ञकर्म च यथाशक्ति न्यायतः कर्तव्यम्। स्वकुटुम्बेऽपि अनासक्तः सन्, गृहे अपि प्रमादं न कुर्यात्; धीराः अनित्येऽपि वस्तुनि, अदृष्टेऽपि, तदिव गतं पश्यन्ति। पुत्रदारबन्धूनाम् संगमः यात्रिकाणाम् यथा संगमः, देहात् वियोगे स्वप्नवत् तेषां वियोगः भवति। एवं चिन्तयन् मुमुक्षुः गृहस्थोऽपि अतिथिवत् वसति, असक्तः, ममताभिमानरहितः। मदीयकर्माणि भक्त्या मम कृते कुर्वन्, गृहस्थोऽपि गृहे वसेत्, वा वने गच्छेत्, वा पुत्रवत्सु सन्न्यासं गृह्णीयात्। यः तु गृहे आसक्तचित्तः, पुत्रधनकान्तासक्तः, मोहग्रस्तः, सः ‘मम’ ‘अहम्’ इति बन्धनैः बद्धः भवति। सः चिन्तयति—“हन्त, मम वृद्धौ माता पिता, पत्नी, बालाः पुत्राः कन्याश्च, मयि विना दुःखिता किम् जीविष्यन्ति?” इति। एवं गृहासक्तचित्तः, मोहग्रस्तः, तेषु अनुषक्तः, मृत्यौ गाढतमसि पतति। सूत उवाच—यः अभिमन्युपुत्रः पारिक्षित्, अश्वत्थाम्ना अस्त्रदग्धः अपि मातृगर्भे न नष्टः, तं अद्भुतकर्मणा श्रीकृष्णेन अनुग्रहीतः रक्षितः। तस्य जीवितं ब्राह्मणकोपसमुत्थेन तक्षकसर्पेण अपि संकटमुपगतम्, तस्य चित्तं भगवति समर्पितम्, तस्मात् मृत्युदुःखेन न मुह्यति स्म। सर्वासक्तिं परित्यज्य, अजय्यभावं विज्ञाय, व्यासशिष्यः सः गङ्गायां देहम् उत्ससर्ज। ये भगवतो लीलाकथारसास्वादने रमन्ते, तेषां मृत्युसमये अपि मोहः न भवति, यतः ते तस्यारविन्दचरणं स्मरन्ति। यावत् अभिमन्युपुत्रः महाभागवतः पृथिवीं पालयति, तावत् सर्वत्र स्थितः अपि कलिः न शक्नोति प्रभावं कर्तुम्। यदा भगवान् पृथिवीं त्यक्तवान्, तदा तस्मिन्नेव क्षणे अधर्ममूलः कलिः अन्वयात्। सम्राट् पारिक्षित् कलिं न द्वेष्टि; यथा भ्रमरः पुष्पात् सारं गृह्णाति, तथैव सः शुभफलानि शीघ्रं प्राप्नोति, न तु अन्ये। बलहीनेषु धृष्टः कलिः, बलवतः भीतः; प्रमत्तेषु सः वृकवत् चरति, न तु धीराणाम्। एषा वः पारिक्षित्कथा श्रीवासुदेवचरितसमन्विता यथापृष्टं मया कथिता। भगवत्कर्मणां यानि यानि गुणकर्मसम्भूतानि आख्यानानि, तानि जीवितैषिणा सेवनीयानि। मुनयः ऊचुः—“सूत, भवतः आयुः शुद्धकीर्तिश्च स्थिरा भूयात्, यः मर्त्येभ्यः कृष्णकथामृतं पिबयति। अस्मिन् अनित्ये संसारे, मनुष्याणां मनांसि तमसावृतानि सन्ति, तत्र त्वं नो गोविन्दपदाम्बुजमधुपानं पाययसि। भगवत्सङ्गस्य क्षणमपि न स्वर्गे नापि मुक्तौ व्ययेतुम् इच्छामः, किम् पुनः मर्त्यलाभैः? को वा तस्यामृतकथायाः तृप्तिं प्राप्नुयात्? ब्रह्मसम्भूतानां योगिनां श्रेष्ठाः अपि गुणातीतस्य भगवतः गुणान् न पारमीयुः। तस्मात् त्वं भगवत्परायणानां श्रेष्ठः, धर्मज्ञ, हरिचरितं पुण्यं महत् आख्याहि, श्रोतृभ्यः श्रवणोत्सुकानाम्। स एव पारिक्षित्, महाभागवतः, धैर्येण मुक्त्यै स्थितचित्तः, व्यासपुत्रवाक्येन गरुडध्वजपादमवाप्तवान्। तस्मात्, तं परममङ्गलं, अद्भुतं, योगयुक्तं, अप्रच्छन्नार्थं, अनन्तभगवत्कर्मसमन्वितं, पारिक्षित्संप्रहृष्टं भक्तजनप्रियं आख्यानं वद। सूत उवाच—अद्य वयं, नीचप्रसूताः अपि, वयोवृद्धानां पथानुगमनेन भाग्यवन्तः अभवाम। महात्मनां वाक्यसङ्गतिः कुलदोषमपि, चित्तदुःखं च शीघ्रं नाशयति। किमुत तस्य भगवतः स्तुत्यस्य, यः परममहात्मनां शरणम्? अनन्तशक्तेः परमगुणस्य स भगवाञ्छ्रीकृष्णः अनन्त इति कथ्यते। यद् उक्तं तदेव भगवतः असमानसदृशगुणानां पर्याप्तं प्रमाणम्—यस्य पादरेणुं त्यक्तसर्वेऽपि वाञ्छन्ति, स तु स्वस्तुतिं न इच्छति। ब्रह्मणा अर्चितं पादनखसम्भूतं जलं जगत् शुद्धयति; कः मुग्धः मुकुन्दपादेच्छया अशुद्धः स्यात्? त्रत्र भक्ताः, ज्ञानी जनाः, शरीरसंबन्धाद् आकस्मात् विरक्ताः, हंसवत् परमपदं यान्ति, यत्र अहिंसा, शमः, स्वधर्मः च वर्तन्ते। यूयम् अपि मां पृष्टवन्तः, अतः यथामति व्याख्यास्यामि; यथा विहङ्गाः आकाशे स्वशक्त्या पतन्ति, तथा विद्वांसः विष्णोः पथं स्वबुद्ध्या प्राप्नुवन्ति। कदाचित् पारिक्षित् मृगयायां वनं विचरन्, धनुष्काण्डे उन्नमिते, हरिणं अनु धावन्, श्रमपरितः क्षुधातृषार्तः अभवत्। सः जलार्थी एकस्मिन् आश्रमे प्रविष्टः, तत्र मुनिं स्थितं, संयताक्षं, समाधिस्थं ददर्श। स मुनिः इन्द्रियप्राणमनःबुद्धिसंयमेन, त्रिभुवनातीतावस्थां प्राप्य, ब्रह्मभावं प्रपन्नः, अचलः अभवत्।