केचित् तु तत्त्वमेतदचिन्त्यं वर्णनातीतं च मन्यन्ते, हे राजर्षे, त्वं स्वबुद्ध्या विचारय। इत्येवं धर्मेणोक्ते सुतः उवाच—धर्मस्य वचः श्रुत्वा सम्राट् स तं धर्मं समभ्यभाषत, मनः संहित्य, दुःखितचित्तः सन्। राजा उवाच—धर्मं वक्तुमर्हसि, धर्मज्ञोऽसि; धर्मरूपधारी वृषभः त्वमेव। यत्राधर्मः प्रवर्तते, तत्र तस्य सूचकोऽपि तस्य भागं लभते। अथवा, देवमायायाः प्रवृत्तिः खलु सर्वभूतमानसवाणीगोचरातीतैव, नूनम्। तपः, शौचं, दया, सत्यमिति चत्वारः धर्मस्य पादाः सत्ययुगे प्रतिष्ठिताः; तव गौरवेण, सङ्गेन, मदेन त्रयो भग्नाः। अधुना धर्म, एकः पादः तव शेषः—सत्यं; तं त्वं धारय; किन्तु कलिः, अनृताधिष्ठितः, तं हर्तुमिच्छति। एषा च पृथ्वी, महतीं भारं वहन्ती, भगवता समर्पिता; सर्वत्र श्रीपदाङ्कैः भूषिता। सा धर्मपत्नी, परित्यक्ता, दुःखिता, अश्रुपूर्णलोचना रुदती, शोकं करोति—‘अनर्हाः नृपाः, नृपतिरूपधारिणः, शूद्राश्च मां भोक्ष्यन्ति’ इति। एवं धर्मं पृथ्वीं च सान्त्वयित्वा, महाबाहुः महारथः तीक्ष्णं खड्गं समादाय, अधर्महेतुम् दण्डयितुमुद्यतः। स राजा, हन्तुमभिप्रेत्य, राजचिह्नं परित्यज्य, भीतो भूमौ शिरसा प्रणिपत्य तस्थौ। स वीरः, दुःखितानां दयालुः, शरणागतं तं न जघान; स्मितपूर्वकमिदं वचनमुवाच। राजा उवाच—नम्रकरस्य तव, गुडाकेशस्य वंशधरात् किंचित् अपि भयम् नास्ति; मम राज्ये त्वं न वस, अधर्मसख। यदा त्वं नरदेहेषु वससि, तदा एष अधर्मसमूहः उत्पन्नः—लोभः, अनृतं, स्तेयम्, अशुचिता, पापम्, मायाचौर्यं, कलहः, दम्भः च। अधर्मसख, त्वं न वस; धर्मसत्ययोः आश्रयं कुरु, विशेषतः यत्र विद्वांसः यज्ञैः यज्ञपतिं हरिं यजन्ति। यत्र श्रीहरिः, यज्ञरूपधारी भगवाञ्, यजन्ते, तत्र स यजमानान् शुभैः फलैः योजयति; स एव वायुवद् अन्तर्यन्तरात्मा, चराचरस्यात्मा। सुतः उवाच—एवं परिक्षिदा निर्दिष्टः स कालिः, भयाकुलः कम्पमानः, उत्तमदण्डधारिणं तं राजानं खड्गहस्तं प्रत्युवाच। कलिः उवाच—यत्र कुत्रापि वसामि, तवाज्ञया, तत्र त्वां धनुष्कबाणधारिणं पश्यामि। तस्मात् धर्मरक्षकश्रेष्ठ, मम वासस्थानं निर्दिष्टव्यं, यत्र तवाज्ञया स्थातुमर्हामि। सुतः उवाच—एवं विनियुज्यमानः स राजा कलये चतुःस्थानानि ददौ—द्यूतम्, मद्यपानम्, स्त्रीसङ्गः, हिंसा—यत्र चतुर्विधोऽधर्मः वर्तते। पुनः, यदा कलिः प्रार्थितवान्, तदा स राजा तस्मै सुवर्णं दत्तवान्; तस्मात् अनृतं, मदः, कामः, रागः, द्रोहश्च पञ्चमः उत्पन्नः। एतानि पञ्चाधर्मस्थानानि कलये दत्तानि, स च तत्रैव परिपालयन् ववृधे। तस्मात्, यः स्वार्थकामः, स कदापि एतेषु न प्रविशेत्; विशेषतः धर्मनिष्ठः—राजा, जननायकः, आचार्यः वा। स राजा वृषभाय त्रयः भग्नपादान्—तपः, शौचं, दयाम्—पुनः स्थाप्य, सान्त्व्य, भूमिं पुष्टिं चकार। तेन पितामहेन वनं प्रति गन्तुमिच्छता, राज्यं समर्पितं, स एव अधुना सिंहासने उपविष्टः। स धर्मात्मा राजा, कौरेवतेजसा दीप्तः, हास्तिनापुरे वर्तमानः, कीर्तिमान्, स्वराज्ये स्थितः। एवं स राजा, अभिमन्युपुत्रः, यावत् पृथ्वीं रक्षति, यूयं सर्वे महायज्ञे प्रवृत्ताः। स एव सूर्यसदृशः, दिव्यरथस्थः, दुःखं त्यक्त्वा, इन्द्रसहितः सुखं भुङ्क्ते। विप्रः क्लेशे स्थितः, वाणिज्येन वा विक्रयणेन वा जीवेत्, अथवा, आपदि शस्त्रधारणेन; कदापि श्ववृत्तिं नाचरेत्। क्षत्रियः, आपदि, वैश्यकर्मणा वा मृगयया वा जीवेत्, ब्राह्मणकर्मापि कुर्यात्; श्ववृत्तिं नाचरेत्। वैश्यः शूद्रकर्मापि कुर्यात्; शूद्रः शिल्पादिकं कुर्यात्; दुःखात् मुक्तः तु निन्द्यं कर्म न सेवेत। वेदाध्ययनैः, पितृदेवतार्चनैः, दानैः, यथाशक्ति भोज्यैः, प्रतिदिनं देवर्षिपितृभूतानि, मम रूपाणि, पूजयेत्। यदृच्छया वा धर्मेण वा लब्धेन वित्तेन, स्वजनान् पोषयेत्, यज्ञांश्च यथाशक्ति कुर्यात्, सदा धर्ममार्गेण। गृहेषु अनासक्तः, अप्रमत्तः, गृही अपि; यः विनश्वरं स्वजनं दृष्ट्वा, अदृष्टमपि नष्टमिव पश्यन्ति। पुत्रदारबान्धवसङ्गमः यात्रिकसङ्गमवत्; ते च स्वप्नवत् देहं त्यक्त्वा गच्छन्ति। एवं विचिन्त्य, मुक्तः गृहस्थोऽपि अतिथिवद्वसति, अनासक्तः, निरहङ्कारः। भक्त्या, मम कृते, गृहाधिकार्याणि कुर्वन्, गृहस्थोऽपि, वने वासं वा, पुत्रवत्सु प्रव्रज्यां वा, आश्रयेत्। किन्तु, यस्य मनः गृहसक्तं, पुत्रधनकामनया पीडितं, स्त्रीषु मोहितं, ‘मम’ ‘अहम्’ इति मूढः, स बध्यते। ‘हन्त, वृद्धौ माता पिता, भार्या, बालाः पुत्राः कन्यकाश्च—मया विना दुःखिता, कथं जीविष्यन्ति?’ इति चिन्तया गृहस्नेहेन हृतचित्तः, तेषु अनिर्वृत्तः, मृत्युकाले तमसि पतति। एवं सुतः उवाच—यः अश्वत्थाम्ना अस्त्रदग्धः अपि, मातृगर्भे न हतः, स अद्भुतकर्मणा श्रीकृष्णेन कृपया रक्षितः।