एकदा महाराजः परीक्षित् धर्मरूपिणं वृषभं पश्यन् शुक्लपद्मनिभं तं सन्दिग्धपदं विचरन्तं सन्देहपूर्वकं पप्रच्छ— "भोः, किं त्वं देवानां कश्चिद्रूपं, येन अस्मान् संतापयसीति?" सः पुनः अवदत्— "यदा कौरववीरैः भुजाभ्यां पृथिवी रक्षिता, तदा जीवेषु दुःखस्य कारणं केवलं त्वमेव आसीः।" ततः परीक्षित् वृषभस्य समीपे स्थितायै सुरभिदुहितरं पृथ्वीं सान्त्वयामास— "मा शोचि, सुरभिसुते! अधमजनात् भीः मा अस्तु। मा रुदः, मातः! शुभं ते अस्तु। अहं दुष्टदण्डकः अस्मि।" सः पुनरुवाच— "यस्मिन् राष्ट्रे सर्वे प्रजाः दुष्टैः साधुभिः च पीड्यन्ते, स राजा मदप्रयुक्तः कीर्तिं, आयुः, श्रीं, मार्गं च ह्रासयति।" "राज्ञाम् एष धर्मः परमः— क्लिष्टान् रक्षेत्, क्लेशकारिणः दण्डयेत्। अतः एषः जीवद्विषां पापिष्ठतमः रिपुः मया हन्तव्यः। हे सुरभिदुहितर्, चतुर्पाद् असि, तव त्रयो पादा केन छिन्नाः? कृष्णनिष्ठेषु राज्ञः राज्येषु त्वादृशः कदापि मा भूयात्।" पुनः सः वृषभं पप्रच्छ— "शुभमस्तु! कोऽयं निर्दोषस्य विकारकारकः, पाण्डुपुत्रकीर्तिदूषकः?" तदा सः अवदत्— "यो निर्दोषे हिंसां करोति, सर्वत्र भीतिं जनयति, तस्मिन् पापे निहते साधूनां कल्याणं स्यात्।" "यो जीवेषु निर्दोषः सन् अपराधान् निर्लज्जतया करोति, तस्य बाहुं स्वयमेव गृह्णीयाम्, स मर्त्यः कङ्कणधरः अपि चेत्। राज्ञः परमधर्मः स्वधर्मपालनं, अन्येषां शास्त्रसम्मतशासनं, आपदि अपि मार्गान्न विचलनम्।" तदा धर्मः वृषरूपधारी वदति— "यथा त्वया उक्तं, हे पाण्डुपुत्र, तत् दुःखार्तरक्षकेषु युक्तं। येषां विषये श्रीकृष्णः दूतो नेताऽभूत्, तेषां धर्मनिष्ठता कारणम्। वयं दुःखबीजं न जानिमः, वाक्प्रभेदैः मोहिताः, तं पुरुषं न विज्ञायाम।" "केचित् आत्मानम् आत्मकारणं मन्यन्ते, अन्ये दैवं, केचित् कर्म, अपराः प्रकृतिं स्वामिनं वदन्ति। केचित् अचिन्त्यं अनिर्वचनीयमिति मन्यन्ते। राजर्षे, त्वं स्वबुद्ध्या विचारय।" एवं धर्मेण उक्ते, सूतः आह— "राजा तं धर्मं सान्त्वयन् दुःखितचित्तः पुनः उवाच।" परीक्षित् उवाच— "त्वं धर्मज्ञः धर्मरूपधारी च। यत्र यत्र अधर्मः क्रियते, तत्र तद्व्यवहर्ता अपि तस्य सह दोषं प्राप्नोति।" "नूनं देवमायायाः गतिः मनसापि वाचा च न गम्या— एष निश्चयः। तपः, शौचं, दया, सत्यम्— एते चत्वारः पादाः सत्ययुगे स्थिताः। तव त्रयः पादाः मदेन, स्निग्धेन, मद्येन च छिन्नाः।" "अधुना तव एकः पादः शेषः— स एव सत्यम्। स च त्वया धार्यः। कलिः तु अनृतनिष्ठः तं अपि हर्तुमिच्छति।" पुनः— "एषा पृथ्वी भगवता भारार्ता निवेदिता, सर्वत्र श्रीपदचिह्नैः शोभिता।" "सा पुण्यवती भगिनी, परित्यक्ता, कृपणा, अश्रुपूर्णलोचना विलपति— 'नृपवेषधारिणः अधमाः शूद्राश्च मां भोक्ष्यन्ति' इति।" एतद् एवमनुस्मृत्य, धर्मं पृथ्वीं च सान्त्व्य, महाबाहुः परीक्षित् तीक्ष्णखड्गमादाय अधर्महेतुम् दण्डयितुम् उद्यतवान्। स च अधर्मकारिणं जिघांसुः समीपगतः, स तु राजचिह्नं परित्यज्य चरणयोः पतित्वा भीतमानसः प्रणम्य तस्थौ। परीक्षितः दुःखार्तेषु दयालुः, शरणागतं तं न जघान, किंतु स्मितपूर्वकं वचनमब्रवीत्। "नम्रकरः त्वं, अतः गुडाकेशसुतवंशेभ्यः ते किंचिदपि भीः नास्ति। मम राज्ये त्वं स्थितुं न अर्हसि, अधर्मसख! यत्र यत्र त्वं नरदेहेषु वससि, तत्र अधर्मसमूहः— लोभः, अनृतम्, चोरी, अशौचम्, पापम्, मायैव कलहः, कपटं च— उत्पद्यते।" "त्वं अधर्मसख! मम राज्ये स्थितुं न अर्हसि। यत्र यज्ञैः विद्वांसः यज्ञेश्वरं हरिं यजन्ति, तत्र धर्मसत्ययोः पालने स्थितुमर्हसि।" यत्र हरिः यज्ञरूपेण पूज्यते, तत्र सः यजमानान् शुभैः योजयति। सः सर्वत्र, चलाचलयोः अन्तः बहिश्च प्राणवत् आत्मा अस्ति। एवं परीक्षितवचनेन, सूत उवाच— "कलिः महाभीतेः कम्पमानः खड्गपाणेः परीक्षितः समीपे वचः प्राह।" कलिः उवाच— "यत्र यत्र अहं तवाज्ञया स्थातुमिच्छामि, तत्र तव धनुष्कोटिशरयुक्तस्वरूपं पश्यामि।" "अतः धर्मरक्षकश्रेष्ठ! मम वासस्थानं निर्दिश। तत्र एव अहं तव शासनं पालयिष्यामि।" सूत उवाच— "ततः परीक्षित् कलये एतानि स्थानानि दत्तवान्— द्यूतम्, मद्यं, स्त्रीगमनं, हिंसा— यत्र चत्वारः अधर्मपादाः वर्तन्ते।" पुनः कलिनि याचिते, तस्य हिरण्यं दत्तवान्। तस्मात् अनृतम्, मद्यम्, कामः, रागः, द्वेषः च उत्पन्नाः। एते पंच अधर्मस्थानानि परीक्षित् तस्मै दत्तवान्, स च तत्र एव शासनपालनपूर्वकं वसति स्म। अतः, यः स्वकल्याणमिच्छति, स कदापि एतेषु वर्तितुं न अर्हति, विशेषतः धर्मनिष्ठः राजा, जननायकः, आचार्यः वा। परीक्षित् धर्मरूपिणे वृषभाय तपः, शौचं, दयां च पुनः दत्तवान्, तं सान्त्वयित्वा पृथिवीं पुष्टामकरोत्। स एव राज्ये पितामहेन वनप्रस्थाय राज्यासनं न्यस्तं सम्यक् पालयन् स्थितः। सः राजर्षिः कौरवतेजसा दीप्तिमान् हास्तिनापुरे अधुना प्रतिष्ठितः। तस्यैव तेजसा, युष्माकं यज्ञकर्मणि संलग्नता संभवति। स एव सूर्यवत् तेजस्वी राजा, सर्वदुःखं परित्यज्य, इन्द्रसहितः सुखमुपभुङ्क्ते।