राजर्षिः परीक्षित् धर्मरूपिणं वृषभं तथा भूमिं च दीनां दृष्ट्वा, तत्र स्थितं तं पुरुषं पापकर्माणं पप्रच्छ—"कः त्वं, येन मम रक्षितेऽस्मिन्लोके दुर्बलानां अन्यायेन हिंसा क्रियते? तव राजवेषः स्यात्, किन्तु तव आचारः न द्विजस्य, केवलं नटनाट्यस्य इव दृश्यते।" सः पुनः अवदत्—"त्वं येन निर्दोषान् रहसि पीडयसि, स हन्तव्यः, विशेषतः यदा श्रीकृष्णः गांडीवधारिणा सह दूरं गतः। अथवा, शुक्लः कन्दलदण्डवत्, क्षीणपादः, देवता वा त्वं धर्मरूपेण वृषभः, येन अस्माकं क्लेशः संवृत्तः?" "यदा कौरववीरबाहुभिः पृथ्वी आलिङ्गिता, तदा जीवेषु दुःखं न जातम्, केवलं त्वया विना।" ततः स भूम्याः दुहितरं सुरभेः समाश्वास्य अवदत्—"मा शोच, मा भीः, अधमजातात्, मा रुद, मातः, शुभं ते अस्तु; अहं दुष्टदण्डकः।" "यस्मिन् राज्ये सर्वे प्रजा दुष्टैः साधुभिश्च क्लिश्यन्ति, स राजा मदोन्मत्तः कीर्तिं, आयुः, श्रीं, मार्गं च हान्यति।" "एष एव राज्ञः परमः धर्मः—क्लिष्टानां निग्रहः, क्लेशदातॄणां दण्डः; अतः अहं एतं सर्वदुष्टं प्रजाशत्रुं हन्तास्मि।" "कः ते, सुरभेर्दुहितरि, चतुर्पादिनि, त्रीन् पादान् छित्त्वा हन्ति? ये कृष्णानुगामिषु राज्येषु सदा मा भूवन्।" "वद, वृष, शुभं ते अस्तु, कः निर्दोषविघातस्य, पाण्डुपुत्रयशःक्लेशस्य च हेतुः?" "यो निर्दोषेषु हिंसां करोति, सर्वत्र भीतिं जनयति, तस्यैव साधूनां कल्याणं, यदा दुष्टाः निगृह्यन्ते।" "यो जीवेषु निर्दोषः सन् अपराधं कुर्वन्, तस्य बाहुं स्वयमेव गृहीष्यामि, स मर्त्योऽपि कङ्कणधारी चेत्।" "राज्ञः परमः धर्मः स्वधर्मे स्थितिः, शास्त्रानुसारः, विपत्तौ अपि मार्गात् न विचलनम्।" तदा धर्मः उवाच—"एषा ते वाणी, पाण्डुपुत्र, युक्ता, ये दीनरक्षायै सन्ति, येषां श्रीकृष्णः दूतः, नेताच, गुणैः आकृष्टः।" "न हि वयं दुःखबीजानि वह्मः, नरश्रेष्ठ; वाक्पृथक्त्वैः मोहिताः, तं पुरुषं न प्रजानिमः।" "केचित् आत्मानमात्मानं मन्यन्ते, अन्ये दैवं, अपरे कर्म, केचित् प्रकृतिं स्वामिनं वदन्ति।" "केचित् तु अचिन्त्यं, अनिर्वचनीयमित्यवधारयन्ति; राजर्षे, त्वं स्वबुद्ध्या विचिन्तय।" तदा सूतः उवाच—एवं धर्मेण उक्ते, राजा परीक्षित् तं धर्मं समाहितचित्तः सान्त्वयन् उवाच। राजा उवाच—"त्वं धर्मं भाषसे, धर्मज्ञ, धर्मरूपवृष; यत्र यत्र अधर्मः क्रियते, तत्र तस्य सूचकोऽपि भागी।" "नूनं वा, भगवतो माया मार्गः न जीवमानसवाग्गम्यः—एतत् निश्चितम्।" "तपः, शौचं, दया, सत्यम्—एते सत्ययुगे पादाः; तव त्रयः मदेन, सङ्गेन, मदेन च भग्नाः।" "अद्य तव शिष्टः पादः सत्यमेव, तं त्वं धारय; कलिः तु अनृतस्थितः तमपि हर्तुमिच्छति।" "एषा च पृथ्वी, महाभारं वहन्ती, भगवता समर्पिता, सर्वत्र तद्वदनाङ्किताङ्गना।" "सा धर्मपत्नी, त्यक्ता, दुःखिता, अश्रुपूर्णलोचना रुदती, 'राज्याभिषिक्ताः अयोग्याः, शूद्राः मां भोक्ष्यन्ति' इति विलपति।" एवं धर्मं भूमिं च सान्त्व्य, महाचार्यः परीक्षित् तीक्ष्णं खड्गं समादाय अधर्महेतुः दण्डाय प्रचक्रमे। स तु राजा, अधर्मकारिणं हन्तुं समीपमुपेत्य, स राजचिह्नं त्यक्त्वा, भीतया शिरसा पादयोः पतितः। स तु वीरः, दीनानां दयालुः, शरण्यं पादपतितं न हन्तुम् अर्हति; स सस्मितं वचनमुवाच। राजा उवाच—"न ते भीः, नम्रकरस्य, गुडाकेशवंशजैः; त्वं मम राज्ये न वस, अधर्मसख।" "यदा यदा त्वं नरदेहेषु वससि, तदा तत्र अधर्मसमूहः उत्पद्यते—लोभः, अनृतम्, चोरी, अशौचं, पापम्, माय, कलहः, कपटं च।" "त्वं न वस, अधर्मसख; त्वं धर्मे, सत्ये च तिष्ठ, विशेषतः यत्र विप्राः यज्ञैः यज्ञपतिं हरिं यजन्ति।" "यत्र हरिः यज्ञरूपेण पूज्यते, स भक्तानां कल्याणं ददाति; स सर्वगतः, चलाचलानां आत्मा, वायुवद् अन्तर्बहिश्च।" सूतः उवाच—एवं परीक्षितेन उक्तः, कलिः भीतया कम्पमानः, उत्तिष्ठन्, दण्डधारिणं तं समभाषत। कलिः उवाच—"यत्र कुत्रापि वसामि, राजन्, तवाज्ञया, तत्र त्वां धनुष्पाणिं पश्यामि।" "तस्मात्, धर्मरक्षकश्रेष्ठ, मम वासस्थानं निर्दिश; अहं तवाज्ञया तत्र स्थास्यामि।" सूतः उवाच—एवं याचितः, स तस्मै कलये एतानि स्थानानि ददौ—द्यूतम्, पानम्, स्त्रीसङ्गः, हिंसा; यत्र चतुर्विधोऽधर्मः वर्तते। पुनः, कलिना याच्यमाने, नृपः तस्मै सुवर्णं ददौ; तत्रातः अनृतम्, मदः, कामः, रागः, द्वेषः च जाताः। एतानि पञ्चाधर्मस्थानानि परीक्षित् कलये ददौ, स च तत्र तिष्ठन् आज्ञां पालयामास। अतः, यः शुभकामः, स एतानि न सेवेत; विशेषतः धर्मनिष्ठः—राजा, जननायकः, आचार्यः वा। स तु वृषभाय त्रयः पादान् पुनः दत्तवान्—तपः, शौचं, दया—सान्त्व्य, भूमिं च समृद्धां चकार। स च स्वपितामहेन वनं गतुमिच्छता राज्यमुपदिष्टं सम्यक् उपाशीत। स एव राजर्षिः, कौरवार्चिषा दीप्तः, हास्तिनापुरे वर्तमानः, यशस्वी, स्वराज्ये प्रतिष्ठितः।