शूत उवाच। तत्र महाराजः परिक्षित् ददर्श गोवृषभौ निर्बलाविव ताड्यमानौ, तत्र च एकं नीचजातिं दण्डधरं राजवंशस्य कलङ्कं च दृष्टवान्। स वृषभः शुक्लवर्णः कुमुदस्तम्भसमः भयविषण्णः कम्पमानः एकपादस्थितः, शूद्रप्रहारैः दुर्बलः बभूव। तत्रापि स गोः पूर्वं स्नेहपूर्णं क्षीरं दात्रीं तां दुःखिताम्, शूद्रपादताडनात् अत्यन्तदुःखितां, वत्सवियोगनिमित्तेन अश्रुपूर्णमुखीं, कृशां तृणलोलुपां च दृष्टवान्। तदा महाराजः सुवर्णभूषणैः शोभितं रथं समारुह्य, गम्भीरनिनादेन मेघघोषसदृशेन स्वरेण, धनुः समुत्क्षिप्य, तान् पृष्टवान्। "कोऽसि त्वं, यः मम शासनाधीनं जगति दुर्बलान् अन्यायेन हिंससि? राजवेषधारी सन्, त्वया द्विजातीनां नाटकवत् वृत्तिः दृश्यते। निर्दोषान् रहसि पीडयन् त्वं, हन्तव्यः असि, यतः श्रीकृष्णः गाण्डीवधन्वना सह दूरं गतः। वा, किम् त्वं कुमुदस्तम्भशुक्लः, हीनपादगमनः, देवता वृषरूपधारी दुःखकारणं नः? यदा कौरववीरबाहुभिः पृथिवी रक्षिता, तदा जीवेषु दुःखं न जातम्; त्वत्कृते एव दुःखमिदानीं दृश्यते। हे सुरभेः कन्ये, मा शोचि, त्वद्भयं शूद्रात् नश्यतु। मा रुद, मातः, शुभं ते भूयात्। अहं दुष्टनिग्रही। यस्मिन् राष्ट्रे सर्वे जनाः दुष्टैः साधुभिः च पीड्यन्ते, स मदोन्मत्तः राजा कीर्तिं, आयुः, श्रियम्, गतिं च हन्ति। राज्ञः परमं धर्मः एषः—क्लिष्टानां निग्रहो, तेषां क्लेशकारिणां दण्डनं च। अतः एषः प्राणिवैरिः पापिष्ठतमः मया हन्तव्यः। कः ते त्रयोऽङ्गानि छित्त्वा, हे सुरभेः दुहितर् चतुर्पादिनी? कृष्णानुगता राज्ञः राष्ट्रे त्वादृशः कदापि मा भूयात्। वद, वृष, शुभं ते अस्तु, कः अस्य निर्दोषस्य विकारस्य कारणम्? कः पृथा-पुत्राणां यशः नाशयति? यः निर्दोषे हिंसां करोति, सर्वत्र भयस्य सर्जकः, तस्य साधूनां कल्याणं तदा एव स्यात्, यदा पापिनः निगृह्यन्ते। यः स्वयम् अखिलेषु प्राणिषु निर्दोषः सन्, अपराधं अकृत्वा, तस्य बाहुं स्वयमेव गृह्णामि, स मर्त्यः कङ्कणधारी अपि। राज्ञः परमो धर्मः स्वधर्मे स्थितिः, शास्त्रानुसारं परिपालनं, आपदि अपि मार्गात् न विचलनम्।" धर्म उवाच—"एषा ते वाणी, पाण्डुनन्दन, दुःखार्तानां शरणदायिनां युक्ता, येषां श्रीकृष्णः दूतः, सखा, नायकः च गुणैः। वयं दुःखबीजानि न जानिमः, पुरुषश्रेष्ठ, वाक्प्रपञ्चैः मोहिताः, तं पुरुषं न वेद्मः। केचित् आत्मानम् आत्मनः कारणं वदन्ति, अन्ये दैवम्, केचित् कर्म, अन्ये प्रकृतिम् अधिपतिं मन्यन्ते। केचित् तु अचिन्त्यं अनिर्वचनीयम् इति निष्कर्षयन्ति; राजर्षे, एतत् यथायोग्यं त्वया विचिन्त्यताम्।" शूत उवाच—एवं धर्मे ब्रुवति, सम्राट् तं धर्मं संप्रष्टुम् उपचक्रमे, समाधाय चेतः, क्लेशेन विवर्णवदनः। राजा उवाच—"धर्मं वक्तुम् अर्हसि, धर्मज्ञ, त्वं धर्म एव वृषरूपधारी। यत्र अधर्मः क्रियते, तत्र सूचका अपि तस्य भागिनः। वा, नूनं भगवतो मायागतिर्मनसः वाचः च अगम्या—एषा निःसन्देहं। तपः, शौचं, दया, सत्यम् इत्येते चतुरः पादाः सतयुगे स्थिताः; तेषां त्रयः ते मदेन, रागेण, मद्येन च भग्नाः। अद्य तु धर्म, एकः पादः सत्यम् अवशिष्टः, तं त्वं धारय; कलिः तु अनृतं आश्रित्य तमपि हर्तुम् इच्छति। एषा च पृथिवी, महाभारं वहन्ती, भगवता समर्पिता, सर्वत्र श्रीपदाङ्कैः भूषिता। सा पुण्यश्लोका, त्यक्तभाग्या, अश्रुपूर्णलोचना रुदती, 'अनर्हाः राजानः, राजवेषधारिणः, शूद्राः च माम् उपभुञ्जते' इति विलपति। एवं धर्मं पृथिवीं च सान्त्वयित्वा, महाचारी महारथी तीक्ष्णखड्गं गृह्य, अधर्मकारणनिग्रहे संनद्धः। स तं हन्तुम् उपसृत्य, राजचिह्नं त्यक्त्वा, भीतो मस्तकं पादयोः नतवान्। स तु करुणया क्लिष्टजनस्नेहेन वीरः, पादपतनं शरण्यं न हत्वा, स्मितपूर्वकं वचनम् अब्रवीत्। राजा उवाच—"न ते भीः क्वापि, नम्रकरस्य, गुढाकेशसुतानां तेजसः। मम राज्ये त्वं अधर्मसखः न स्थितव्यः। यदा त्वं पुरुषेषु वससि, तदा एष अधर्मगणः—लोभः, अनृतं, चोरी, अधर्मः, पापम्, माय, कलहः, कपटं च—समुत्थितः। त्वं अधर्मसखः न स्थितव्यः, धर्मे सत्ये च विशेषतः तिष्ठ, यत्र यज्ञैः पण्डिताः यज्ञेश्वरं हरिं यजन्ति। यत्र हरिः यज्ञरूपधारी पूज्यते, तत्र सः पूजकानां शुभं ददाति; सः वायुवत् अन्तर्बहिश्च, चराचरात्मा।" शूत उवाच—एवं परिक्षिदा उक्तः, कलिः भीतः कम्पमानः, दण्डधारिणं तं दृष्ट्वा, वदनं प्रणम्य वचनम् उवाच। कलिः उवाच—"यत्र कुत्रापि वसामि, राजन्, तत्र त्वं धनुष्पाणिः दृश्यसे। अतः, धर्मरक्षसि, मम स्थलं निर्दिश, यत्र अहं तव आज्ञया स्थितुं शक्नोमि।" शूत उवाच—एवं याचितः, सः कलये तानि स्थलेन्यदात्—द्यूतम्, सुरापानम्, स्त्रीसंगः, पशुघातः—यत्र चतुर्विधोऽधर्मः वर्तते। पुनः, कलिना प्रार्थिते, सः नृपः तस्य काञ्चनं दत्तवान्; तस्मात् अनृतम्, मद्यम्, कामः, रागः, द्वेषः च समुत्थिताः। एते पञ्चाधर्मस्थानानि कलये दत्तानि, सः च तत्र एव परिक्षिताज्ञया स्थितवान्।