स राजा, द्वादशाक्षरमन्त्रेण धूपगन्धाद्युपहारैः सम्यक् पूजनं चकार। तत्रैव सुतः उवाच—राजा तत्र गोवृषभौ निर्बलाविव ताड्यमानौ दृष्ट्वा, राजवंशस्य कलङ्करूपं दण्डधरं च शूद्रं अपश्यत्। स तु वृषभं शुक्लपद्मकाण्डसन्निभं कम्पमानं, भीतभावात् मूत्रोत्सर्गवत् कम्पिताङ्गं, एकपादस्थितं, शूद्रताडनक्लिष्टं च ददर्श। तथैव पूर्वं पयःस्निग्धदुग्धदायिनीं गाम्, शूद्रपादप्रहारैः पीडितां, वत्सवियोगदुःखार्तां, अश्रुपूर्णमुखीं, कृशां, तृणकाङ्क्षिणीं च अपश्यत्। स्वर्णालङ्कृतरथारूढः स राजा, मेघनिनादघोषेण स्वरेण, धनुः प्रसारित्य, तान् पप्रच्छ। स उवाच—कः त्वं, यः मम शासनान्तर्गतायां भूमौ दुर्बलान् अन्यायेन हिंसति? त्वं राजवेषधरः सन्, द्विजातिनटवत्, असदाचारी दृश्यसे। येन त्वया निर्दोषा गूढेन पीड्यन्ते, स त्वं हन्तव्यः, यतः केशवः गाण्डीवधारिणा सह दूरं गतः। अथवा, हे शुक्लपद्मकाण्डसदृशवर्ण, पादक्षीणे, धर्मरूपो देवता त्वं किल, यः अस्मान् क्लेशयति? यदा कुरुपुंगवबलभुजाभिः भूमिः परिरक्षिता, तदा तव विना अन्येन दुःखं प्राणिनां न जातम्। हे सुरभेः सुति, मा शोच, शूद्रभीतिं मुञ्च, मा रोदीः मातः, शिवं ते अस्तु; अहं दुष्टदण्डकः। यस्य राज्ये सर्वे प्रजाः पापैः साधुभिश्च क्लिश्यन्ति, स मदोन्मत्तः नृपः यशः, आयुः, श्रियम्, मार्गं च हन्ति। राज्ञः परमो धर्मः एषः—क्लिष्टान् निगृह्य, तेषां क्लेशकृत् दण्डयेत्; अतः अहं एतं दुष्टतमं प्राणिकण्टकं हनिष्यामि। कः ते त्रीन् पादान् छित्तवान्, हे सुरभेः दुहितर्, चतुष्पादिनि? कृष्णानुग्रहशीलानां राज्ञां राज्ये त्वादृशः कदापि न स्यात्। वद, हे वृषभ, शिवं ते अस्तु, निर्दोषविकारकारिणं, पाण्डुपुत्रकीर्तिनाशकं, कोऽत्र? निर्दोषे हिंसकः, सर्वत्र भीतिं जनयन्, तस्य केवलं साधूनां कल्याणं, यदा पापिनः निगृह्यन्ते। योऽपि निर्दोषः सन्, स्वेच्छया अपराधान् करोति, तस्य बाहुं गृह्णीयाम्, स मर्त्यः कङ्कणधारी अपि स्यात्। राज्ञः परमो धर्मः स्वधर्मपालनं, शास्त्रानुसारतः परिपालनं, आपदि अपि न विचलनं च। ततः धर्मः उवाच—एषा ते वाणी, हे पाण्डुपुत्र, दुःखितरक्षकाणां योग्याः, येषां दूतः, सेनापतिश्च, भगवतः कृष्णस्य गुणैः जातः। वयं तु दुःखबीजं न जानिमः, वाक्प्रभेदैः मोहिता, तं पुरुषं न बिभ्रुमः। केचित् आत्मानं आत्मनः कारणं मन्यन्ते, अन्ये दैवं, केचित् कर्म, अन्ये प्रकृतिम् अधिपं वदन्ति। केचित् तु तद् अचिन्त्यम् अनिर्वचनीयमिति निश्चित्य, हे राजर्षे, त्वं स्वबुद्ध्या विचारय। एवं धर्मेण उक्ते, स राजा, एकाग्रचित्तः, दुःखार्तः तम् उवाच। राजा उवाच—धर्मं वक्तुम् अर्हसि, धर्मज्ञः त्वं धर्मरूपधारी वृषभः; यत्राधर्मः क्रियते, तत्र सूचकः अपि तस्य भागी भवति। अथवा, भगवतो माया-गतिर्बुद्धिवाक्प्रतिषिद्धा नूनम्। तपः, शौचं, दया, सत्यं—एते धर्मपादाः कृतयुगे स्थिताः; तेषां त्रयः ते मदेन, संगेन, मद्येन छिन्नाः। अधुना तव एकः पादः सत्यम् अवशिष्टः, तं त्वं धारय; कलिः तु अनृतस्थितः तं हर्तुम् इच्छति। एषा च भूमिः, महाभारं वहन्ती, भगवता समर्पिता, सर्वत्र श्रीपदाङ्कैः शोभिता। सा पुण्यस्त्री, त्यक्ता, दुर्भगा, अश्रुपूर्णलोचना, विलपति—'अयोग्या नृपाः, राजवेषधारिणः, शूद्राश्च मां उपभुञ्जते' इति। एवं धर्मं भूमिं चाश्वास्य, महारथः तीक्ष्णं खड्गं गृह्य, अधर्महेतुं दण्डयितुम् उद्यतः। स तु हन्तुम् उपक्रम्य, राजचिह्नं त्यक्त्वा, चरणयोः पतित्वा, भीतया शिरः प्रणम्य तस्थौ। स तु वीरः, दुःखितजनानां करुणासिन्धुः, शरणागतं तं न हन्तुम् अर्हति, स्मितपूर्वकम् उवाच। राजा उवाच—अञ्जलिपुटस्य ते, गुडाकेशवंशोत्तमात् न किञ्चिद् भयम्; मम राज्ये त्वं न स्थितव्यः, अधर्मसख। यदा त्वं नरदेहेषु वससि, तदा लोभः, अनृतम्, स्तेयं, अधर्मः, पापम्, मायाः, कलिः, द्वेषः, दम्भः च समुत्पन्नाः। त्वं न स्थितव्यः, अधर्मसख; धर्मे सत्ये च स्थितव्यं, विशेषतः यत्र यज्ञैः पण्डिताः यज्ञपतिं हरिं यजन्ति। यत्र हरिः, भगवतः, यज्ञरूपेण पूज्यते, तत्र स यजमानान् शुभैः फलैः योजयति; स सर्वगतः, यथा वातः, चराचरात्मा। सुतः उवाच—एवं परीक्षितेन उक्तः, कलिः भीतया कम्पमानः, खड्गधारिणं तम् उवाच। कलिः उवाच—यत्र कुत्रापि वसामि, तत्र त्वां धनुष्मन्तं पश्यामि। अतः, धर्मरक्षकश्रेष्ठ, मम वासस्थानं निर्दिष्टव्यं, यत्र अहं तवाज्ञया स्थितुं शक्नोमि। सूतः उवाच—एवं निवेदितः, स राजा कलये द्यूतम्, मद्यं, स्त्रीः, हिंसां च, चतुर्विधाधर्मस्थानानि न्ययोजयत्। पुनः कलिना प्रार्थितः, स स्वर्णं दत्तवान्; तत्रातः अनृतम्, मद्यं, कामः, रागः, द्वेषः च पञ्चमः समुत्पन्नः। एवं स धर्मराजः, भूमिं चाश्वास्य, अधर्महेतुं दण्डयित्वा, धर्मसंस्थापनाय प्रवृत्तः।