तेन तं पुरुषोत्तमं दिव्यवस्त्रैः सुमनसः सुभूषणैः सुरभिगन्धैः चन्दनादिभिः, विशालैः पद्ममालाभिः च सत्कृत्य, जगन्नाथं गरुडध्वजं कृष्णं सन्तुष्टं सम्यक् पूजयामासुः। तं प्रदक्षिणीकृत्य प्रणम्य च, स सर्वैः स्वपत्नीभिः सुहृद्भिः पुत्रैः च सह समुद्रद्वीपं प्रति निष्क्रान्तः। तदा मानुषवेषे क्रीडमानस्य भगवान्निर्मलानुग्रहेण यमुनापि विषरहिताभवत्। स एव भगवतः पूजनं धूपैः सुगन्धद्रव्यैः च अन्यैः चोपहारैः द्वादशाक्षरमन्त्रेण सम्यक् अकरोत्। एवं सति, सूत उवाच—तत्र महाराजः पाण्डवस्तदा एकां गावं चैकं च बृहस्पतिसमानवर्णं वृषभं च निरीक्ष्य, तौ निर्बलाविव ताड्यमानौ ददर्श। तत्रैकः शूद्रः, राजवंशस्य कलङ्कभूतः, मुसलं धारयन्, तौ ताडयन् दृष्टः। स वृषभः शुक्लवर्णः पद्मनालसमः कम्पमानः भीतिवशात् मूत्रमिव स्रवन्, एकपादस्थितः, शूद्रताडनात् दुर्बलः सञ्जातः। गवां तु या पूर्वं स्नेहमण्डूकदुग्धदायिनी सा तु शूद्रपादताडनात् दुःखिता, वत्सवियोगात् अश्रुपूर्णमुखी कृशा, तृणलोलुपा च ददर्श। राजा सुवर्णभूषणैः विभूषितं रथमारुह्य, घनस्वननिनादेन धनुष्कमुत्सृज्य, तान् पृष्टवान्—"कः त्वं, यः मदीये राज्ये दुर्बलान् अन्यायेन हिंसति? त्वं राजवेषधारी सन्, द्विजातीनां धर्मं न आचरन्, नटनाट्यवद्व्यवहारं करोति।" "यः निर्दोषान् गुप्तचर्यया पीडयति, स हन्तव्य एव, विशेषतः कृष्णो दूरं गतः सञ्जयेन सह। अथवा त्वं, शुक्लवर्णः पद्मनालसमः, क्षीणपादगमनः, वृषरूपधारी देवता असि, येन नः क्लेशः जातः।" "कौरववीरबाहुपाशेन भूमिः यदा रक्षिता तदा जीवेषु दुःखं नाभूत्, त्वयि अपि अपवादः वर्तते।" "हे सुरभेः दुहितर्, मा शुचः, शूद्रभीतः मा भूः, मा रुदः मातः, शुभं ते अस्तु। अहं दुष्टदण्डकः अस्मि।" "यस्य राज्ये सर्वे प्रजाः दुष्टैः साधुभिः च पीड्यन्ते, स राजा मदान्धः कीर्तिं, आयुः, श्रीं, मार्गं च नश्यति।" "राज्ञः परमं धर्मं इदं—दुःखितानां निग्रहेण, तेषां पीडकानां दण्डनेन। अतः एषः जीवद्रोहिणां महान् रिपुः मया हन्यते।" "केन ते, हे सुरभेः दुहितर्, चतुर्षु पादेषु त्रयः छिन्नाः? कृष्णानुग्रही राज्ञः राज्ये त्वादृशः कदापि न स्यात्।" "वद, हे वृष, शुभं ते अस्तु, निर्दोषस्य विकलस्य कारणं कः? पाण्डुपुत्राणां कीर्त्यपवादकः कः?" "यः निर्दोषेषु हिंसां करोति, सर्वत्र भीतिं जनयति, तस्य साधूनां कल्याणं तद्वशेन एव, यदा दुष्टाः निगृह्यन्ते।" "यः निर्दोषः सन्, स्वेच्छया पापं करोति, तस्य बाहुं प्रत्यक्षं गृह्णामि, मृत्युमपि भुजङ्गधारिणं चेत्।" "राज्ञः परमं धर्मः स्वधर्मे स्थितिः, शास्त्रानुसारं परिपालनं, क्लेशेऽपि मार्गान्न विचलनं।" धर्म उवाच—"यथा त्वया उक्तं, हे पाण्डोः सुत, दुःखितानां रक्षायै यः समर्पितः, यस्य हेतोः कृष्णः दूतः, नायकः, स धर्मज्ञः त्वमेव।" "वयं दुःखबीजं न जानिमः, वाक्प्रपञ्चविभ्रमात् मोहिताः, तं पुरुषं न लक्ष्मः।" "केचित् स्वमतवस्त्रैः आत्मानम् आत्मानं वदन्ति, केचित् दैवं, अन्ये कर्म, अपरे प्रकृतिं स्वामिनं वदन्ति।" "केचित् तु अचिन्त्यं अनिर्वचनीयमिति निश्चित्य, राजर्षे, त्वं स्वबुद्ध्या विचिन्तय।" सूत उवाच—एवं धर्मस्य वचः श्रुत्वा, राजानः तं धर्मं सान्त्वयन्, मनः एकाग्रं कृत्वा, दुःखितः वचः अब्रवीत्। राजा उवाच—"त्वं धर्मवित् धर्मं भाषसे, वृषरूपधारी धर्मः त्वमेव। यत्र अधर्मः क्रियते, तत्र सूचकः अपि तस्य भागी।" "वा, भगवतो मायायाः गतिः न मनसि, न वाचि सुलभा, नूनम् एषा निश्चितम्।" "तपः, शौचं, दया, सत्यम् इति धर्मस्य पादाः, सत्ययुगे स्थापिताः; तव तु त्रयः पादाः मदेन, कामेन, मदेन च भग्नाः।" "इदानीं धर्म, तव शेषः पादः सत्यम् एव; तम् त्वं धारय; कलिः तु अनृतनिष्ठः तं हर्तुम् इच्छति।" "एषा च भूः, महाभारं वहन्ती, भगवता समर्पिता, सर्वत्र श्रीपादचिह्नैः शोभिता।" "सा पुण्यवती, त्यक्ता, दुर्भगा, अश्रुपूर्णलोचना रुदती वदति—'अधमराजाः, शूद्रवेषधारिणः, माम् उपभुञ्जते' इति।" एवं धर्मं च पृथ्वीं च सान्त्व्य, महाबाहुः महारथः तीक्ष्णं खड्गं गृहित्वा अधर्महेतोः दण्डनाय उद्यतः। तदा अधर्मस्य हेतुम् उपसृत्य, स राजचिह्नं परित्यज्य, भीतया शिरसि प्रणिपत्य स्थितः। स तु शरणागतदुःखार्तानां करुणया निहन्तुं न शशाक, किंतु सानुकम्पया स्मितपूर्वकं वचनमुवाच— "त्वं, अञ्जलिं कृत्वा, गुडाकेशवंशजैः किञ्चित् अपि भीतः न भव; मम राज्ये अधर्मसखः न स्थातव्यम्।" "यत्र त्वं पुरुषेषु वससि, तत्र अधर्मपरिवारो जातः—लोभः, अनृतम्, चोरी, अधर्मः, पापम्, मायैव, कलहः, कपटम् इति।" "त्वं अधर्मसखः न स्थातव्यम्; धर्मे सत्ये च स्थितव्यम्, विशेषतः यत्र विद्वांसः यज्ञैः यज्ञेश्वरं पूजयन्ति।" "यत्र हरिः, स यज्ञरूपधारी भगवाञ्छुभदः पूज्यते, तत्र स यजमानान् शुभं ददाति; स वायुवत् अन्तर्बहिश्च सर्वेषां आत्मा, चलाचलयोः।" सूत उवाच—एवं परिक्षिताज्ञया कलिः भयाकुलः कम्पमानः, तं उत्तिष्ठन्तं शस्त्रपाणिं प्राञ्जलिः प्राह। कलिः उवाच—"यत्र यत्र अहं तिष्ठेयम्, तत्र तत्र त्वां धनुष्मन्तं बाणपाणिं पश्यामि, राजन्, तवाज्ञया।