रमणकद्वीपं परित्यज्य, त्वं यमुनासरः शरणं गतोऽसि; तत्र त्वां सुपर्णः न भक्षयामास, यतः मम पादचिह्नं वहसि इति श्रीभगवता उक्तं। तदा अद्भुतकर्मणा कृष्णेन एवमुक्तः सः नागः तस्य पत्निभिः हर्षपूर्णमनसः ससम्मानं पूजितः। ताः नागपत्न्यः दिव्यवस्त्रैः माल्यैः रत्नाभरणैः सुरभिगन्धलेपैः महापद्ममालया च तं सम्पूज्य, जगन्नाथं तुष्ट्वा, गरुडध्वजं कृष्णं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य च, तं संतोषयन्। ततः सः नागः स्वपत्नीभिः सखिभिः पुत्रैश्च सह समुद्रद्वीपं प्रतस्थे; तस्मिन्नेव क्षणे, मानववेषेण क्रीडन्तस्य भगवतः प्रसादात्, यमुना विषरहिताभवत्। स एव भगवाँस्सुगन्धधूपैः सुरभिपुष्पैः च द्वादशाक्षरमन्त्रेण पूजनं चकार। एतस्मिन्नन्तरे सूतः उवाच—तत्र महाराजः एकां धेनुं च एकं वृषभं च निरीक्ष्य, तावुभौ कृपणाविव ताड्यमानौ अपश्यत्; तत्रैव एकः नीचवर्णः पुरुषः गदां धारयन्, राजवंशस्य कलङ्कभूतः, दृष्टः। सः राजा तम् उत्तुङ्गरूपं शुक्लवर्णं कमलनालसन्निभं वृषभं भयभीतः कम्पमानं, एकपदस्थितं, शूद्रप्रहारैः दुर्बलितं अपश्यत्। तत्रैव तां धेनुं, या पूर्वं स्निग्धं दुग्धं ददाति स्म, सः दुःखार्ता, शूद्रपादताडिताङ्गी, वत्सवियोगेन शोकाकुला, अश्रुपूर्णमुखी, कृशाङ्गी, तृणलोलुपा च दृष्टा। सः महाराजः सुवर्णालङ्कृतरथस्थः, मेघनिनादनिःस्वनः, धनुष्कोटिं समुत्क्षिप्य, तान् पप्रच्छ— "कः त्वं, यः मम राज्ये, मम रक्षणे स्थिते, दुर्बलान् अन्यायेन हिंससि? त्वं राजरूपधारी, कर्मणा तु न द्विजः, नाटकरूपवेशधारीव दृश्यसे। त्वं निर्दोषान् गूढं ताडयन्, मारणीयः असि, यतः कृष्णः गाण्डीवधारीणां सहितः दूरं गतः। अथवा, शुक्लवर्ण! एकपदस्थितः, किं धर्मस्वरूपो वृषभोऽसि, यः अस्माकं दुःखं जनयसि? कौरवराजानां बाहुपाशेन भूमिः यदा रक्षिता, तदा जीवेषु दुःखं नासीत्, त्वां विना। "हे सुरभिदुहितर्, मा शुचः, शूद्रभीतः मा भूः, मा रुदः मातः, शुभमस्तु ते; अहं पापिनां दण्डदाता। यस्य राज्ये सर्वे प्रजाः पापैः साधुभिश्च पीड्यन्ते, सः राजा कीर्तिं, आयुः, श्रीं, मार्गं च हन्ति। राज्ञः परमधर्मः—दुःखितानां निग्रहः, पीडकानां दण्डः; अतः एषः जीवशत्रुः मया हन्तव्यः। "कः ते त्रयो पादाः छिन्नः, हे चतुष्पादे सुरभिदुहितरः? कृष्णानुग्रहयुक्तेषु राजर्षिषु तादृशः कश्चन नास्ति। ब्रूहि, वृषभ, शुभमस्तु ते, कः निर्दोषाणां विकलत्वस्य कारणं, पाण्डुपुत्रकीर्तिहन्ता? यो निर्दोषेषु हिंसां करोति, सर्वत्र भीतिं जनयति, तस्यैव पापिनः निग्रहे साधूनां कल्याणं भवति। यो जीवेषु निर्दोषः सन्, अपराधं कुर्वन्, तं हस्तं प्रत्यक्षं गृह्णीयाम्यहम्, स मर्त्यः कि कङ्कणधारी वा। राज्ञः परमधर्मः—स्वधर्मपालनं, शास्त्रानुसारं शासनं, आपदि अपि न विचलनम्।" धर्मः उवाच—"एषा ते वाणी, हे पाण्डुपुत्र, तेषां योग्यं, ये दुःखितानां रक्षकाः, येषां भगवाँस्स्वयं दूतः पथप्रदर्शकश्चासीत्। वयं दुःखबीजं न जानिम, वाक्पृथक्त्वाद् मोहिताः, तं पुरुषं न वेद्मः। केचन आत्मानमेव कारणं वदन्ति, अन्ये दैवं, अन्ये कर्म, अन्ये प्रकृतिं स्वामिनीं मन्यन्ते। केचिद् अचिन्त्यं अनिर्वचनीयमिति मन्यन्ते; राजर्षे, त्वं स्वमतिना चिन्तय।" एवं धर्मेण उक्ते, सूतः पुनरुवाच—राजा तं धर्मं समाधाय, दुःखितः, वाक्यमिदं प्राह— राजा उवाच—"धर्मं वक्तुमर्हसि, धर्मज्ञः त्वमेव धर्मरूपधारी वृषभः; यत्राधर्मः क्रियते, तत्र सूचिता अपि भागभागिनी स्यात्। अथवा, भगवतो माया-गतिः मनसापि वाचा च अगम्या—एषा निश्चितम्। तपः, शौचं, दया, सत्यं—एते धर्मस्य चतुरः पादाः सत्प्रजायाम्; तेषां त्वया मान, सङ्ग, मदेन त्रयः भग्नाः। अधुना तव शेषः पादः सत्यं, तमेव त्वं धारय; कलिः तु अनृताधिष्ठितः तं हर्तुमिच्छति। एषा भूमिः महाभारं वहन्ती, भगवत्कृपया समर्पिता, सर्वत्र श्रीचरणचिह्नैः शोभिता। सा पुण्यवती, परित्यक्ता, शोकविह्वला, अश्रुपूर्णलोचना विलपन्ती—‘अधर्मिष्ठराजानः, शूद्राः च मां भोक्ष्यन्ति’ इति। एवं धर्मं भूमिं च सान्त्व्य, महाबाहुः महारथः तीक्ष्णं खड्गं गृहीत्वा, अधर्मकारणं दण्डयितुम् उद्यतः। तम् अधर्मसहचरं हन्तुं समीपगच्छन्, सः राजचिह्नं परित्यज्य, पादयोः पतित्वा, भयाकुलचित्तः, शिरसि नतम्। सः महारथः, दुःखितानां दयालुः, पादपतितं शरण्यं न हन्तुम्, सौम्यं स्मितं कृत्वा, वाक्यमुवाच— राजा उवाच—"अञ्जलिपुटेन तव पाणिना, गुडाकेशवंशस्य वीरैः भयमपि नास्ति; त्वं मम राज्ये न स्थितुमर्हसि, अधर्मसख! यदा त्वं मनुष्यदेहेषु तिष्ठसि, तदा अधर्मपुंजः—लोभः, अनृतं, चोरी, अशौचं, पापं, माया, कलहः, द्वेषः च—प्रादुर्भूतः। त्वं न स्थितुमर्हसि, अधर्मसख; धर्मे सत्ये च तिष्ठ, यत्र यज्ञैः विवेकिनः यज्ञपतिं पूजयन्ति। यत्र हरिः, साक्षात् यज्ञरूपः, भगवाँस्संपूज्यते, तत्र स भक्तानां कल्याणं करोति; यथा वायुः सर्वत्र स्थितः, स एव चराचरात्मा।