भगवान् श्रीकृष्णः एवमुक्तवान्—“यत्राहं क्रीडितवान्, तस्मिन्स्थले यः कश्चिद् स्नात्वा, देवतानां चान्येषां च जलं समर्प्य, ततः उपवासं कृत्वा मां पूजयेत्, मां च स्मरन्, स सर्वपापैः विमुक्तः भविष्यति।” तत्रापि भगवानः स्मारयामास—“यदा त्वं रमणकद्वीपात् निर्गत्य अस्मिन्सरःश्रये शरणं गतः, तदा सुपर्णेन न भक्षितः, यस्मात् त्वयि मम पदचिह्नं दृश्यते, तेन सः भयभीतः अभवत्।” एवं श्रीकृष्णस्य अद्भुतकर्मणः वचः श्रुत्वा, तं नागपत्नीः प्रमुदिताः श्रद्धया च पूजयामासुः। दिव्यवस्त्रैः, हारैः, रत्नैः, भूषणैः, सुरभिगन्धैः, महापद्ममालया च तं सानन्दं सत्कारमकुर्वन्। जगन्नाथं गरुडध्वजं कृष्णं सम्यक् पूजयित्वा, तं प्रदक्षिणीकृत्य साष्टाङ्गं प्रणेमुः। ततः सः नागः स्वपत्नीभिः, मित्रैः, पुत्रैः सहितः, सागरद्वीपं प्रति जगाम। तस्मिन्नवसरे, मानुषवेषेण क्रीडमानस्य प्रभोः कृपया, यमुनानदी विषरहिताभवत्। तत्र सः द्वादशाक्षरमन्त्रेण धूपैः, गन्धैः, अन्यैः चोपहारैः पूजनं चकार। एतस्मिन्नन्तरे सूतः उवाच—तत्र महाराजः एकां गामेकं च वृद्धं वृषभं च दीनवत् ताड्यमानौ अपश्यत्, तत्र च एकः अधमजातीयः दण्डं गृहीत्वा स्थितः, यः राजवंशस्य कलङ्करूपः आसीत्। सः वृषभः शुक्लः कुमुदस्तम्भसदृशः, भयाद् मूत्रस्राववत् कम्पमानः, एकपादस्थितः, शूद्रताडनवशात् दुर्बलः च दृष्टः। या गौः पूर्वं क्षीरदायिनी आसीत्, सा शूद्रस्य पादताडनात् दुःखिता, वत्सवियोगात् शुष्कमुखी, अश्रुपूर्णलोचना, कृशा, तृणलोलुपा च दृष्टा। राजा स्वर्णालङ्कृतरथारूढः, गर्जितनिनादस्वरेण धनुष्कं संप्रगृह्य, तान् पप्रच्छ—“कः अस्मिन्लोके मम रक्षणे स्थिते दुर्बलान् अन्यायेन हिंसति? त्वं यद्यपि राजवद् दृश्यसे, तव आचारः न द्विजातीनामिव, केवलं नाटकवत्। येन गूढेन निर्दोषान् आक्रमसि, सः हन्तव्य एव, विशेषतः कृष्णे दूरं गत्वा गाण्डीवधारिणा सह। अथवा, त्वं शुक्लः कुमुदस्तम्भसदृशः, क्षीणपादगतिः, धर्मरूपेण वृषभः, यो अस्मान् शोकयति?” “यदा कौरववीरबाहुभिः पृथ्वी परिरक्षिता आसीत्, तदा जीविनां दुःखं नाभूत्, त्वां विना। हे सुरभिदुहितर्, मा शोचि, शूद्रात् भीतिं मा कृथाः, मा रुदः मातः, शुभं ते भवतु, अहं दुष्टनिग्रही। यस्य राज्ञः राज्ये सर्वे जनाः पापिभिः साधुभिः च पीड्यन्ते, तस्य मदोन्मत्तस्य कीर्तिः, आयुः, लक्ष्मीः, गतिश्च नश्यन्ति। राज्ञः परमो धर्मः—दीनानां निग्रहः, पापिनां दण्डनं च। अतः एषः पापिष्ठतमः प्राणिनां शत्रुः मया हन्तव्यः।” “कः ते त्रयो पादाः छिन्नाः, हे सुरभिदुहितर् चतुष्पादिनि? कृष्णानुग्रहीषु राज्यान्तरेषु त्वादृशः कदापि मा भूयुः। वद वृषभ, शुभं ते भवतु, कोऽयं निर्दोषविक्लवस्य हेतुः, पाण्डुपुत्रयशःनाशकः? यो निर्दोषे हिंसां करोति, सर्वत्र भीतिं जनयति, तस्य साधूनां कल्याणं तदा एव, यदा दुष्टः निगृह्यते। यो निर्दोषः सन् अपराधान् कुर्वन् बन्धनात् मुच्यते, तस्य बाहुं स्वयमेव गृहीष्यामि—even if he be mortal and adorned with armlets। राज्ञः धर्मः—स्वधर्मे स्थितिः, शास्त्रानुसारतः परिपालनं, दुःखकाले अपि मार्गात् न विचलनम्।” तदा धर्मः उवाच—“यद् वदसि, पाण्डुपुत्र, तद् शोच्यानां त्रातारः यथार्हन्ति, येषां विषये भगवान् कृष्णः दूतः, नायकः च अभूत्। वयं दुःखबीजानि न जानिमः, वाक्प्रपञ्चैः मुह्यन्तः तं जनं न लक्ष्मः। केचित् आत्मानमात्मेत्याहुः, अन्ये दैवं, कर्म, प्रकृतिं वा प्रधानमाहुः। केचित् तद् अचिन्त्यं, अनिर्वचनीयमिति मन्यन्ते; त्वं राजर्षे स्वविवेकेन विचिन्तय।” एवं धर्मस्य वचः श्रुत्वा, स राजा चिन्तितमानसः धर्मं प्रति उवाच—“धर्मं वक्तुम् अर्हसि, त्वं च धर्मरूपः वृषभः; यत्राधर्मः क्रियते, तत्र सूचके अपि भागस्ति। अथवा, भगवन्मायायाः गतिः मनसापि वाचा च अगम्या नूनम्। तपः, शौचं, दया, सत्यम् इति धर्मस्य चतुःपादाः सत्कृताः; तव त्रीन् पादान् मद, काम, मद्येन छिन्नः। अधुना धर्म, एकः पादः सत्यम् अवशिष्टः, तं त्वं धारय; कलीः तु अनृतसमाश्रयः तं हर्तुम् इच्छति। एषा च पृथ्वी भगवता भारसहनाय समर्पिता, सर्वत्र श्रीपदचिह्नैः शोभिता। सा साध्वी, परित्यक्ता, अश्रुपूर्णलोचना, शोकाकुला विलपति—‘अधमराजानः, शूद्रवेषधारिणः, माम् उपभोक्स्यन्ति।’” एवं धर्मं च पृथ्वीं च सान्त्वयित्वा, महारथी, तीक्ष्णखड्गं गृहीत्वा, अधर्मकारणं दण्डयितुं संकल्पमकरोत्। स तु अधर्मकारणः मृत्युं समीपमागतः, राजचिह्नं परित्यज्य, चरणयोः पतित्वा, भयाकुलः शिरसा वन्दनं चकार। परित्राणदक्षिणः स राजा, शरणागतं तं न जघान, किंचित्स्मितपूर्वकं वाक्यमुवाच— “यस्य ते अञ्जलिः कृतः, तस्य गुडाकेशवंशजैः किंचित् भयम् नास्ति; त्वं मम राज्ये न वस, अधर्मसख। यदा त्वं मनुष्यशरीरेषु वससि, तदा अधर्मप्रकोपः जायते—लोभः, अनृतम्, चोरी, अशौच्यम्, पापम्, कपटम्, कलिः, द्वेषः, मिथ्याचारः च। त्वं अधर्मसख, न स्थातव्यः; धर्मे सत्ये च विशेषतः तिष्ठ, यत्र यज्ञैः मनीषिणः यज्ञपतेः पूजनं कुर्वन्ति।” एवं धर्मस्य, पृतिव्याश्च रक्षां कृत्वा, राजा धर्मनिष्ठया पापकारणं दण्डयितुं प्रवृत्तः, धर्मस्य च पृथिव्याश्च स्थितिं पुनः संस्थापयामास।