सर्वस्य कारणं सर्वज्ञं जगन्नाथं त्वां वयं विद्मः। यथार्हं दया वा दण्डो वा यः कर्तव्यः, तदनुगृहाण, भगवन्, यथेष्टं कुरु। इत्येवं वचः श्रुत्वा भगवान् कृष्णः मानुषं वेषं धारयन् उवाच—"न त्वं अत्र स्थातुमर्हसि, हे सर्प! शीघ्रमेव समुद्रं गच्छ। इमां नदीं गवां, नराणां, स्वबन्धूनां, पुत्रदाराणां च सेवनाय सन्दत्तां परित्यज।" "मर्त्येषु यः कश्चन मम एष उपदेशः स्मरति, सायं प्रातः च पठति, स त्वत्तः भयात् विमुक्तो भविष्यति। यः चात्र मम क्रीडास्थले स्नानं कृत्वा, देवपित्रृभ्यः जलं दत्वा, उपवासं च कृत्वा, मां पूजयति, स सर्वपापैः विमुक्तो भविष्यति।" "त्वं रमनकद्वीपात् इह सरसि शरणं प्राप्य स्थितः, तव पादाङ्कं दृष्ट्वा सुपर्णः भयात् त्वां नादत्त।" इत्येवं भगवान् अद्भुतकर्मा कृष्णः उक्तः, तदा तस्य सर्पस्य भार्याभिः हर्षपूर्णमनसा सस्नेहमभ्यर्चितः। दिव्यवस्त्रैः, माल्यैः, रत्नाभरणैः, सुगन्धितैलेन, महापद्ममालया च तं समर्चयन्। जगन्नाथं, गरुडध्वजं कृष्णं सम्पूज्य, तं प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणम्य च सर्पः स्वपत्नीभिः, मित्रैः, पुत्रैः सहितः समुद्रद्वीपं प्रति जगाम। तस्मिन्नेव क्षणे भगवत्कृपया यमुनानदी विषरहिताभूत्। तत्रैव द्वादशाक्षरमन्त्रेण धूपगन्धादिभिः स सम्यगर्चयत्। ततः सूत उवाच—तत्र राज्ञा एकां गामेकं च वृषभं दीनवत्सलाभ्यामिव ताड्यमानौ दृष्टौ, तत्र च दण्डधरं शूद्रं राजवंशस्य कलङ्करूपं अपश्यत्। स वृषभं पाण्डुकुसुमसदृशं कम्पमानं, भयात् मूत्रमिव स्रवतं, एकपदस्थितं, शूद्रताडनैः कृशं च दृष्टवान्। गामपि पूर्वं क्षीरदायिनीं, शूद्रपादताडनात् दुःखार्तां, वत्सवियोगिनीं, अश्रुपूर्णमुखीं, कृशां, तृणलोलुपां च अपश्यत्। सस्वर्णरत्नाङ्गदोपेतं रथमारुह्य, गर्जितनिनादसदृशं स्वरेण, धनुषा चोर्ध्वं कृत्वा तान् पप्रच्छ। "कस्त्वं, यः मम शासनाधीने लोके दुर्बलान् अन्यायेन हिंससि? राजवेषधारी सन्, त्वदीयं कर्म न द्विजोचितम्, नाट्यकारवद् दृश्यते।" "यः निर्दोषान् गुप्तेन हन्ति, स त्वं हन्तव्यः, विशेषतः कृष्णो दूरं गतः, गाण्डीवधारी चापि। अथवा पाण्डुकुसुमसदृशः त्वं वृषभः किं देवता न स्याः, यः दुःखस्य कारणम्?" इति। "कौरवार्मभिः भूमिः यदा पिहिता, तदा जीवेषु दुःखं न जातम्, त्वत्तः विना।" "मा शोच, सुरभिदुहित्रि! शूद्रात् भीरुत्वं त्यज, मा रुदः, शुभं ते अस्तु। अहं पापकृतां दण्डकर्ता।" "यस्मिन्नृपदेशे सर्वे प्रजाः पापपुण्ययोः क्लेशं प्राप्नुवन्ति, स राजा कीर्तिं, आयुः, श्रियम्, गतिं च हान्यति।" "राज्ञां परमं धर्मः—क्लिश्यमानानां परित्राणं, क्लेशदातॄणां दण्डनं। अतः अहं एतम् अत्यन्तदुष्टं प्रजाशत्रुं हनिष्यामि।" "कः ते त्रयोऽङ्गानि छित्त्वा, हे सुरभिदुहित्रि, चतुर्पदे? कच्चिन्न कदापि कृष्णानुग्रहे राज्ञां मध्ये त्वादृशः कश्चित् स्यात्।" "वद, हे वृष, शुभं ते अस्तु, कः निर्दोषस्य विकारस्य कारणम्? कः पाण्डुपुत्राणां कीर्तिलुप्तये कारणम्?" "यः निर्दोषेषु हिंसां करोति, सर्वत्र भीतिं जनयति, तस्य साधूनां कल्याणं केवलं पापिनां निग्रहे।" "यः स्वयम् निर्दोषः सन्, अन्येषु अपराधं करोति, तं मृत्युमपि किरीटिनं स्वहस्तेन गृह्णीयाम्।" "राज्ञः परमं धर्मः—स्वधर्मे स्थितिः, शास्त्रानुसारं शासनं, आपदि अपि न विचलनम्।" धर्म उवाच—"एषा ते वाणी, हे पाण्डुपुत्र, दुःखार्तानां रक्षणाय युक्ता, येषां भगवतः कृष्णस्य दूतो नेता च गुणैः जातः।" "वयं दुःखबीजं न जानिमः, विभेदवाक्यैः मुह्यन्तः तं पुरुषं न वेद्मः।" "केचित् आत्मानमात्मानं मन्यन्ते, अन्ये दैवं, कर्म, प्रकृतिं वा स्वामिनं वदन्ति।" "कस्चित् तु अचिन्त्यं अनिर्वचनीयमिति मन्यन्ते; हे राजर्षे, त्वं यथामति विचिन्तय।" सूत उवाच—एवं धर्मेण उक्ते, पार्थिवः तं धर्मं एकाग्रमना दुःखार्तः प्रत्युवाच। राजा उवाच—"धर्मं वक्तुमर्हसि, त्वं धर्मः च वृषरूपधारी; यत्राधर्मः क्रियते, तत्र सूचकः अपि भागभागी।" "किं वा, भगवतो माया मार्गो नृणां बुद्धिवाक्पथातीतः, एष नूनं निश्चितम्।" "तपः, शौचं, दया, सत्यम्—एते सतयुगे तव पादाः, तेषां त्रयः मदगर्वमोहैः छिन्नाः।" "अद्य तु धर्म, एकः पादः सत्यं शेषः, तं त्वं धारय; स तु कलिः अनृतनिष्ठः तं अपि हर्तुमिच्छति।" "इयं च भूर्भारगुरुं वहन्ती भगवता समर्पिता, यत्र यत्र श्रीपदाङ्कैः भूषिता।" "सा धर्मपत्नी, त्यक्ता, दुःखिता, अश्रुपूर्णलोचना रुदति—'अधमराजाः, शूद्रवेषधारिणः, माम् उपभुञ्जते' इति।" एवं धर्मं पृथ्वीं च सान्त्वयित्वा महारथी तीक्ष्णं खड्गं गृहीत्वा अधर्महेतोः दण्डनाय कृतनिश्चयः। तं हन्तुं समीपगतः, स तु राजलक्षणं विहाय, भीतया शीर्णशिराः पादयोः पतितः। तदा स वीरः, दुःखार्तेषु दयालुः, शरणागतं न जघान; सस्मितं वचः अब्रवीत्।