सर्पः भगवन्तं प्रार्थयन् एवमाह—“भगवन्, अस्माकं मध्ये अहं सर्पः कोपसमुद्रेण जातः, तव मायां दुस्त्यजां कथं परित्यजामि? वयं स्वयमेव तया मोह्यमानाः। त्वमेव सर्वस्य कारणं, सर्वज्ञः जगन्नाथः च। दया वा दण्डः वा यत् इच्छसि, तत् अस्मासु कुरु।” एवं वचः श्रुत्वा भगवान् कृष्णः मानुषरूपिणा उवाच—“हे सर्प, अत्र स्थातुं न अर्हसि; शीघ्रं समुद्रं गच्छ। एषा नदी गावः, नराः, स्वबन्धवः, पुत्राः, भार्याः च सुखेन सेवेरन्। यः कश्चन मर्त्यः मम एतदादेशं स्मरति, सायंतनप्रातर्योगे पठति, तस्मात् त्वत्तः भीः न भविष्यति। यः चात्र मम क्रीडास्थले स्नानं कृत्वा, देवपितृभ्यः जलं दत्वा, उपवासं कृत्वा, माम् उपास्य, मम स्मरणं करोति, स सर्वपापैः विमुक्तः भविष्यति। रमणकद्वीपात् गत्वा एषस्मिन्सरोवरं शरणं प्राप्तः त्वं सुपर्णेन न भक्षितः, मम पादचिह्नधारणात् तस्य भीत्या। इत्येवं कृष्णस्य अद्भुतचरितस्य वचः श्रुत्वा, सर्पपत्नीभिः हर्षपूर्णमनसा सम्यक् पूजितः। ताः दिव्यवस्त्रैः, हारैः, रत्नाभरणैः, सुगन्धद्रव्यैः, विशालपद्ममालया च तं समर्चयन्। जगन्नाथं गरुडध्वजं कृष्णं सम्पूज्य, तं प्रदक्षिणीकृत्य, प्रणम्य च। ततः स सर्पः सर्वैः भार्याभिः मित्रैः पुत्रैः च सह समुद्रद्वीपं प्रति प्रस्थितः। तस्मिन्नह्नि, भगवतः मानुषलीलया, यमुनायाः विषं नश्यत्। ततः सर्पपतिः द्वादशाक्षरमन्त्रेण धूपगन्धादिभिः भगवन्तं पूजयामास। एवं सति, सूतः उवाच—तत्र महाराजः पाण्डवः एकां गाम् एकं च वृषभं दीनाविव पीड्यमानौ दृष्टवान्; एकशूद्रः दण्डं गृह्य तौ ताडयन्, राजवंशस्य कलङ्कः, दृष्टः। वृषभः शुक्लः कुमुदस्तम्बसदृशः सन्, भीत्या कम्पमानः, एकपादस्थितः, शूद्रेण ताडितः दुर्बलः। गौः पूर्वं स्नेहमिश्रं क्षीरं दात्री, इदानीं शूद्रपादताडनात् क्लान्ता, वत्सवियोगात् शोकाकुला, अश्रुपूर्णमुखी, क्षामाङ्गी, तृणकामिनी च दृष्टा। राजा सुवर्णभूषणयुक्तरथस्थः, घनस्वरेण, धनुषा चोर्ध्वं कृत्वा, तान् पप्रच्छ—“कः अयम्, यः मम राज्ये दुर्बलान् अन्यायेन हिंसति? त्वं राजा इव दृश्यसे, कर्मणा न द्विजः, नाट्यधर्मेण वर्तसे। यः निर्दोषान् रहसि पीडयति, स मरणार्हः, विशेषतः कृष्णगते अर्जुनसहिते। अथवा, त्वं वृषभः कुमुदश्वेतः, पादक्षययुक्तः, देवः कश्चित् दुःखकारणम्?” “महाबाहुभिः कौरवैः भूमिः संरक्ष्यमाणा, तव एव दुःखं प्राणिनां न जातम्। हे सुरभिदुहितर्, मा शोच, शूद्रात् भयम् अपाकुरुष्व। मा रुद, मातः; शुभं ते अस्तु। अहं दुष्टनिग्राहकः। यस्य राज्ये सर्वे दुःखं प्राप्नुवन्ति, स राजा कीर्तिं, आयुः, श्रियम्, मार्गं च हान्यति। राज्ञः परमं धर्मं—दीनान् रक्षेत्, दुष्टान् दण्डयेत्; अतः एषः पापिष्ठः शत्रुः मया हन्तव्यः।” “हे सुरभिदुहितर्, तव त्रयो पादाः केन छिन्नाः? कदापि कौरवपथगामि राज्ञः राज्ये त्वादृशा दुःखिता न भूयुः। वृषभ, शुभं ते अस्तु; कोऽयं निर्दोषस्य विकारकारणः, पाण्डुपुत्रकीर्तिनाशकः? यः निर्दोषे हिंसां करोति, सर्वत्र भीतिं जनयति, तस्य हितं साधूनाम्, दुष्टनिग्रहे सति। यः अपराधं करोति, तं बाहुं गृह्णीयामि, मर्त्यः कङ्कणधारी अपि स्यात्। स्वधर्मपालनं, शास्त्रानुसारं शासनं, विपत्तौ अपि मार्गात् न विचलनम्—राज्ञः परमं धर्मम्।” तदा धर्मः उवाच—“पाण्डुपुत्र, तव वाक्यं दुःखितरक्षके योग्यं; यस्य दूतः, सेनापतिर्भूतः भगवान् कृष्णः, तस्य धर्मोऽयं। वयं दुःखबीजं न जानिमः; वाक्प्रपञ्चे मोहिता, तं जनं न विज्ञायामः। केचित् आत्मानम् आत्मकारणं वदन्ति, अन्ये दैवं, कर्म, प्रकृतिं वा स्वामिनं मन्यन्ते। केचित् तु अचिन्त्यम् अवर्णनीयम् इति निष्कर्षयन्ति; राजर्षे, तद् त्वया विचिन्त्यं।” सूतः पुनरुवाच—एवं धर्मस्य वचः श्रुत्वा, राजा धृतचित्तः दुःखार्तः तम् इदं प्राह—“धर्मज्ञ, त्वमेव धर्मः वृषरूपधारी; यत्र अधर्मः, तत्र सूचकः तदधिकारं लभते। अथवा, भगवतो माया गूढा, तां जीवाः न मनसा, न वाचा गन्तुं शक्नुवन्ति। तपः, शौचं, दया, सत्यं—एते चतुरः पादाः सतयुगे स्थिताः; तेषां त्रयः मदेन, कामेन, मद्येन च भग्नाः। अधुना तव शेषः पादः सत्यं, तं त्वं धारय; किन्तु कली, मिथ्यास्थापितः, तं अपि हर्तुम् इच्छति।” “एषा च धरित्री, महाभारं वहन्ती, भगवता समर्पिता, सर्वत्र श्रीपदचिह्नैः विभूषिता। सा पुण्यशिला, परित्यक्ता, दुर्मनाः अश्रुपूर्णलोचना—‘अनर्हराजानः शूद्रवेषधारिणश्च मां भोक्ष्यन्ति’ इति विलपति। एवं धर्मं पृथ्वीं च समाश्वास्य, महारथी तीक्ष्णखड्गं गृहित्वा अधर्मकारणनिग्रहे धृतमनाः। स राजा तं हन्तुं समीपमागतः; स तु, राजचिह्नं त्यक्त्वा, भयंकरः सन्, पादयोः प्रणिपत्य, भीतमानसः बभूव।