कालयः पुनःसंसिद्धः प्राणं च गृहीत्वा हरिं दृष्ट्वा, कष्टेन प्राणायामं कुर्वन्, दुर्बलः च दुःखितः, कृष्णं नमस्कृत्य वाचं प्रगृह्य वदति। "हे भगवान, वयं जन्मजातदुष्टाः, अन्धकारे आवृताः च दीर्घकालद्वेषे च स्थिताः। हे प्रभो, एषा स्वभावः त्यक्तुं कठिनः, यः सर्वजीवेषु मिथ्याग्रहः अस्ति।" "त्वया, हे सृष्टिकर्ता, एषः जगत् निर्मितः, गुणविभागेन; तस्य विविधस्वभावाः, शक्तयः, ऊर्जा, रूपाणि, बीजानि च तव उपादानात् उत्पन्नानि।" कालयः अवदत्, "येषां मध्ये, हे प्रभो, वयं नागाः तीव्रद्वेषे जन्मिताः; कथं तव माया त्यक्तुं शक्नोमि, यः कठिनः त्यागः अस्ति, यदस्मिन वयं स्वयमेव भ्रान्ताः?" "यः सर्वस्य कारणं, सर्वज्ञः, विश्वस्य ईश्वरः; यदि त्वं कृपां दास्यसि, यद्वा दण्डं, यथास्वं यथास्येति कर्तुम्।" एवम् श्रुत्वा भगवान्, मानवरूपेण, वदति, "त्वं इह न स्थातुम् अर्हसि, हे नाग; शीघ्रं महासागरे गत्वा गच्छ। एषां नदीं गवां, मनुष्याणां, तव स्वजनानां, पुत्राणां च, पत्नीनां च उपभोगाय त्यज।" "यः मनुष्यः एषां उपदेशनं स्मरति, चतुर्दिक्षु च पाठयति, सः तव भयात् मुक्तः न भविष्यति।" "यः अत्र स्नानं करोति, यत्र अहं क्रीडामि, देवतानां च अन्येषां जलं प्रदास्यति, उपवासं करोति, मां पूजयति, मां स्मृत्वा, सर्वपापात् मुक्तः भविष्यति।" "तव रमणकद्वीपं त्यक्त्वा, एषां तालं आश्रितः, त्वं सुपर्णात् भयात् न भक्ष्यः, यः त्वं मम चरणचिह्नं धारयति।" एवं कृष्णेन उपदिष्टः कालयः, पत्निभिः सह, आनन्देन पूजितः, सम्मानपूर्वकं, नागपत्नीः तं दिव्यवस्त्रैः, माला, रत्नैः, अलंकारैः च सुसंस्कृत्य पूजितवन्तः। ते भगवान् कृष्णं पूजित्वा, चक्रवर्ती, तं प्रदक्षिणं कृत्वा, नमस्कारं च अर्पितवन्तः। सर्वे पत्न्यः, मित्राणि, पुत्राः च सह, समुद्रद्वीपं गत्वा, तस्मिन् समये यमुनाऽपि विषात् मुक्तं जातं, भगवान् मानवरूपेण क्रीडितः कृते। तत्र राजा गवां वृषं च दीनं दण्डितं दृष्ट्वा, चौर्येन अपमानितं, एकं अधमं पुरुषं दण्डं धारयन्तं दृष्ट्वा। तस्मिन् समये वृषः, शुभकमलपृष्ठवत्, कम्पमानः, भयात् मूत्रं बहिः कर्तुं यत्नशीलः, दण्डेन हान्यः। गवां, या पूर्वं उष्णं दूधं दातुं समर्था, अत्र दुःखिता, शूद्रस्य पादैः अत्यन्तं दण्डिता, तस्य बाला वियोगेन, अश्रुपूरितमुखा, कृशा च, घासस्य प्रतीक्ष्यते। राजा स्वचक्रेण, सुवर्णसज्जितेन, गम्भीरं गर्जनं कृत्वा, धनुषं उपरि धारयन्, तान् प्रश्नं कर्तुम् आरभते। "त्वं कः, यः अस्मिन् लोकः, मम रक्षायां, निर्बलानां अन्यायं करोति? यद्यपि त्वं राजा इव दृश्यते, तव कर्माणि नाट्यकस्य इव, द्विजातिः न।" "त्वं, यः निर्दोषानां गुप्तं आक्रमणं करोति, वधनीयः, यदा कृष्णः गाण्डीवधारीणां सह दूरं गत्वा।" "किं तु, त्वं शुभकमलपृष्ठवत्, अपकृतपादः, वृषरूपेण देवता, अस्मानां दुःखं करोति?" "कदाचित्, यदा कौरवाणां बलशाली बाहुना पृथिवी आलिंगिता, जीवाः दुःखिताः न सन्ति, केवलं तव कारणात्।" "हे सुरभ्या, अत्र दुःखितं मा भव; तव अधमस्य भयम् निवारय। मा रुद, मातरः; तव शुभं भवतु। अहं दुष्टानां दण्डकः।" "यस्य राज्ये सर्वे प्रजाः दुष्टैः च सतां च दुःखिताः, सः मद्यपः राजा, यः यशः, आयुः, भाग्यं च गच्छति।" "एषः राजानां परमधर्मः अस्ति: पीडितानां दमनं च, अत्याचारिणां दण्डनं च। अतः, अहं एषां दुष्टं जीवाणां वधिष्यामि।" "कः त्वं, हे सुरभ्या, तव त्रयः पादाः कटिताः? एषः कदापि न स्यात् तेषां राज्यानां, यः कृष्णं अनुसरन्ति।" "किं मम, हे वृष, शुभं भवतु, को निर्दोषानां विकृतिं, पृत्थायाः पुत्राणां कीर्तिं हन्ति?" "यः निर्दोषानां अपि, अनियन्त्रितं दण्डं करोति, तस्यैव धर्माणां कल्याणं सुनिश्चितं, यदा दुष्टाः दमनं कृताः।" "यः, जीवेषु निर्दोषः, अनियन्त्रितं अपराधं करोति, अहं तस्य भुजं सम्प्राप्स्ये, यद्यपि सः मर्त्यः अस्ति च कंकणं धारयति।" "राज्ञः, सर्वोच्चं धर्मः अस्ति, तस्य स्वधर्मं धारयितुं, शास्त्रानुसारं प्रजाः शासितुं, च विपत्तौ मार्गं न त्यक्तुम्।" धर्मः उवाच: "एषः तव वचनं, हे पाण्डवसुत, पीडितानां रक्षणं यः ददाति, यः प्रभुः कृष्णः दूतः च यः तेषां धर्माणां कारणं।" "वयं दुःखस्य बीजं न धारयाम, हे श्रेष्ठतम! वयं भाषायां भेदेन भ्रमिताः, तं व्यक्तिं न जानाम।" "कश्चित्, कल्पितविचारैः, आत्मानं आत्मनं वदन्ति; अन्ये, भाग्यं, कर्म, प्रकृतिं च स्वामीं वदन्ति।" "कश्चित्, निष्कर्षः, अकल्पनीयः च अप्रकाश्यः; हे राजर्षे, एषं तव विवेकानुसारं चिन्तय।" सूतः उवाच: "यदा धर्मः इवमुक्तः, सम्राटः तं संबोधितुं, हे द्विजश्रेष्ठ, मनः संकेंद्रितं, दुःखं प्रकटयति।" "राजा उवाच: 'त्वं धर्मं वदसि, हे धर्मज्ञ, च त्वं धर्मः, वृषरूपेण; यत्र अधर्मं कृतं, तत्र सूचनार्थं भागं धारयति।'" "अथ किम्, वासना, दिव्यं भ्रान्तिः, जीवेषु मनसः च वाचः न सुलभा—एषः निश्चितम्।" "तपः, पवित्रता, दया, सत्यं च धर्मस्य चतुर्णां पादाः, याः तव गर्वः, आसक्ति, मद्यपानं च तोडिताः।" "अस्मिन् समये, धर्म, तव शेषः पादः सत्यः, यः तं धारयितुं आवश्यकः; किन्तु कालः, मिथ्यायाः स्थापनं, तं ग्रहीतुं यतते।" "अयं पृथिवी, महद्भारं वहन्ती, प्रभुः समर्पिता; सर्वत्र तेजस्विनः चरणचिह्नैः सज्जिता।" इति।