ततः नागपत्नीभिः भगवतः आदेशस्य पालनार्थं यत् कार्यं दासीभिः कर्तव्यं तद् आज्ञापयितुं प्रार्थितम्—श्रद्धया कृतं कर्म सर्वभीतेः विमुक्तये भवति। एवं प्रशंसितः शुकः उवाच—नागपत्नीभिः स्तुतः भगवान् तस्य मूर्छितस्य भग्नशीर्षस्य नागस्य पाददोलनात् विमोचनं कृतवान्। स नागः चेतनां प्राप्य, श्वासं पुनः लब्ध्वा, शनैः श्रीहरिं दृष्ट्वा, श्वासार्तः, दुर्बलः, दुःखितः, कृताञ्जलिः कृष्णं प्रति वाचं प्रवर्तयामास। स नागः उवाच—हे प्रभो! वयं जात्या दुष्टाः, तमसि दीर्घकालदोषेण संवृत्ताः; एषा प्रवृत्तिः सर्वभूतेषु मिथ्याग्रहः, त्याज्ये कठिनं। त्वया, हे सृष्टिकर्तः, एषा जगति गुणविभागेन रचिता; विविधाः प्रकृतयः, शक्तयः, रूपाणि, बीजानि, प्रवृत्तयः तव एव उत्पादितानि। तत्र, हे प्रभो, वयं नागाः क्रोधेन सन्तप्ताः जाताः; तव मायां, या त्याज्ये कठिनं, कथं त्यजेम, यदा वयं तया मोहिताः? त्वमेव सर्वस्य कारणं, सर्वज्ञः, जगन्नाथः; दया वा दण्डः वा, यथा ते रोचते, तथैव अस्माकं कुरु। एवं तस्य वचनं श्रुत्वा, भगवान् मानुषरूपधारी उवाच—नाग! त्वं अत्र स्थातुं न अर्हसि; शीघ्रं समुद्रं गच्छ। एषा नदी गवां, मनुष्याणां, तव स्वजनानां, पुत्राणां, पत्नीनां च रमणीयत्वं प्राप्तव्या। यः मनुष्यः मम एषा आज्ञा स्मरति, प्रातः सायं च पठति, स तव भयात् विमुक्तः भवति। यः अत्र स्नानं कुर्यात्, यत्र अहं क्रीडितवान्, देवादिभ्यः जलं दद्यात्, उपवासं कृत्वा मां पूजयेत्, मां स्मरन्, स सर्वपापेभ्यः विमुक्तः भवति। रमणकद्वीपं त्यक्त्वा अत्र सरसि शरणं प्राप्तवन् त्वं सुपर्णेन न निगीर्णः, मम पादचिह्नं धारयन् भयात्। एवं कृष्णेन अद्भुतकर्मणा उक्तः नागः तस्य पत्न्यः हर्षपूर्णं श्रद्धया तं पूजयामासुः। ताः दिव्यवस्त्रैः, माल्यैः, रत्नैः, भूषणैः, सुगन्धितैः लेपैः, महालोत्पद्ममालया च तं पूजयामासुः। जगन्नाथं, गरुडध्वजं कृष्णं संतुष्टं कृत्वा, तं प्रदक्षिणं कृत्वा, नमस्कृत्य पूजां अकुर्वन्। ततः नागः सर्वपत्नीभिः, मित्रैः, पुत्रैः सह, समुद्रद्वीपं गच्छन्, तस्मिन्नेव समये, यमुनानदी विषरहिताभवत्, मानुषरूपक्रीडायाः भगवतः प्रसादेन। स नागः द्वादशाक्षरमंत्रेण धूपैः, सुगन्धैः, अन्यैः च पूजां कृतवान्। ततः सूतः उवाच—तत्र राजा एकां गाम् एकं च वृषभं निर्बलवत् ताड्यमानं दृष्टवान्, तत्र दण्डधारिणं अधमजातिं राजवंशस्य कलङ्कं अपि अपश्यत्। स वृषभं पद्मकाण्डशुक्लं, भयात् मूत्रं स्रवतं, कम्पमानं, एकपादस्थितं, शूद्रस्य प्रहारैः दुर्बलं दृष्टवान्। गाम्, या पूर्वं स्नेहपूर्णं दुग्धं ददाति स्म, तां दुःखितां, शूद्रपादैः तीव्रं ताडितां, वत्सवियोगेन, अश्रुपूर्णमुखीं, कृशां, तृणकामनां अपि अपश्यत्। स सुवर्णध्वजेन रथेन स्थितः, गर्जितस्वरेण, धनुः उन्नम्य, तान् पप्रच्छ। "कः त्वं, यः मम शासनान्तर्गतः अस्मिन् लोके निर्बलान् अन्यायेन हिंसति? राजा इव दृश्यते, परन्तु कृत्यैः न द्विजः, नाटकवत् आचरति। यः गुप्ते निर्दोषान् आक्रमति, स मारणीयः, यदा कृष्णः दूरं गाण्डीवधारिणा सह गतः। अथवा त्वं पद्मकाण्डशुक्लः, क्षीणपादः, धर्मरूपेण वृषभः, दुःखं जनयसी? कौरववीरबाहुभिः भूमिः आलिङ्गिता यदा, तदा दुःखं जीवेषु न आसीत्, त्वं विना।" "हे सुरभेः कन्ये! अत्र शोकं मा कुरु; अधमजातिभयात् तव भयः मा भवतु; मा रुदः माता; शुभं ते भूयात्; अहं पापकृतां दण्डकर्ता। यस्य राज्ये सर्वजनाः पापकृत्यैः दुःखिताः, स राजा कीर्तिं, आयुः, श्रीं, मार्गं च नष्टवान्। राज्ञः परमं धर्मः—दुःखितान् उपशमयितुं, तेषां पीडाकारिणं दण्डयितुं; अतः अहं एतं जीवद्वेषिणं दुष्टतमं हन्तुम् इच्छामि।" "हे सुरभेः कन्ये, चतुष्पदे, तव त्रिपादं कः छिन्नवान्? कृष्णानुग्रहिणां राज्ञां राज्ये तवद्विधाः मा सन्तु। हे वृषभ! शुभं ते भूयात्; निर्दोषस्य विकारस्य कारणं, पाण्डुपुत्रकीर्तिहानिकर्तारं कः? यः निर्दोषे हिंसा करोति, सर्वत्र भयम् आवहति, तस्य केवलं साधूनां हितं, दुष्टानां निग्रहे। यः अन्येषु निर्दोषः सन्, अनियन्त्रितः अपराधं करोति, तस्य बाहुं अहं स्वयम् गृह्णामि, स मृत्योः वा काङ्कणधारी वा।" "राज्ञः परमं धर्मः—स्वधर्मे स्थितिः, शास्त्रानुसारं शासनं, दुःखसमये अपि मार्गात् न विचलनम्।" धर्मः उवाच—"तव वचनं, हे पाण्डुपुत्र, दुःखितानां रक्षणार्थं युक्तं; येषां कृष्णः दूतः, नायकः, गुणैः प्रेरितः। वयं दुःखबीजं न जानिमः, हे नरश्रेष्ठ; वाक्प्रभेदैः मोहिताः, तं पुरुषं न परिच्छिन्मः।" "केचित् तत्त्ववादिनः आत्मानं आत्मा इति वदन्ति; केचित् दैवं, केचित् कर्म, केचित् प्रकृतिं स्वाम् इति मन्यन्ते। अन्ये तु अनिर्वचनीयम्, अचिन्त्यं इति निष्कर्षं कुर्वन्ति; हे राजर्षे, तद् तव विवेकानुसारं विचिन्तय।" सूतः उवाच—एवं धर्मस्य वचनं श्रुत्वा, सम्राट् तं वृषभं, मनः एकाग्रं कृत्वा, दुःखं व्यक्तं कृत्वा, उवाच। राजा उवाच—"धर्मं वदसि, हे धर्मज्ञ, त्वं धर्मः वृषभरूपधारी; यत्र अधर्मः कृतः, तत्र सूचकः तस्य भागी। अथवा, भगवत् मायायाः गतिर्मनसः वाक् च अप्राप्या—एषा निश्चितम्।" "तपः, शौचं, दया, सत्यम्—एते धर्मयुगे तव चतुर्भुजस्य पादाः; त्रयः तव मदेन, स्निग्धभावेन, मद्यपानात् च भग्नाः।