भगवान् सर्वगुणातीतः सन्, कालशक्तिम् अधिष्ठाय, जगतः सृष्टिस्थितिलयान् अधिपत्य करोति। सः स्वनिरपेक्षया दृष्ट्या, भूतानां विविधाः स्वभावान् प्रबोधयन्, अद्भुतां लीलाम् अनुवर्तते। त्रिषु लोकेषु ये भवन्ति तव देहाः—शान्ताः, राजसाः, मोहजाः च—ते सर्वे तुभ्यं प्रियाः, हे इन्द्रवंशज। विशेषतः शान्ताः तु तवातिशयेन प्रियाः, यतः धर्मसंरक्षणकाम्यया त्वं साधून् पालयितुम् उत्सुकः सन् तिष्ठसि। राज्ञा स्वजनैः कृतं एकं अपराधम् अपि सहनं युक्तम्; यः त्वां मूढतया अपराध्यति, तं क्षमस्व समचित्तेन। दयां नः कुरु, हे भगवन्, यतः सर्पः प्राणान् त्यजति; पतिः, यस्य वयं स्त्रियः प्राणाः, दुःखार्हाः च, सः नः प्रतिपाद्यताम्। यत् आदेशं त्वं दास्यसि, तत् वयं त्वदीयाः सेविकाः श्रद्धया करिष्यामः; यः श्रद्धया तवाज्ञां करोति, सः सर्वभीतः विमुक्तः भवति। एवं नागपत्नीभिः स्तुतः श्रीभगवान्, मूर्च्छितं भग्नशिरसम्, पादपीडनात् विमोचयामास। सः कालयः, चेतनां प्राप्य, शनैः हरिम् अपश्यत्; सः श्वासदुःखेन क्लान्तः, दुर्बलः, कष्टार्तः, कृताञ्जलिः कृष्णं प्राह। सः उवाच—हे भगवन्, वयं स्वभावतः पापिनः, तमसि चिरकालसंस्थितेः क्रोधपरायणाः; एषा प्रकृतिः परित्यक्तुं कठिनास्ति, यतः सा सर्वभूतेषु मिथ्याग्रहो भवति। त्वया, हे स्रष्टः, इदं विश्वं गुणविभागेन निर्मितम्; तस्मात् अस्य विविधाः स्वभावाः, शक्तयः, तेजांसि, रूपाणि, बीजानि, प्रवृत्तयः च जायन्ते। तत्रापि, हे भगवन्, वयं सर्पाः तीव्रक्रोधसमुत्पन्नाः; तव मायाम्, या दुर्निवार्या, कथं परित्यजेम, यदा वयं तया मोहिताः स्मः? त्वं हि सर्वस्य कारणं, सर्वज्ञः, जगन्नाथः; त्वया यथोचितं दया वा दण्डो वा यः यः दीयते, स एव नः युक्तः। इति श्रुत्वा, भगवान् मानववेषधारी, कालयं इत्याह—"त्वं अत्र स्थातुं न अर्हसि, शीघ्रं समुद्रं गच्छ। एषा नदी गावः, नराः, तव स्वजनाः, पुत्राः, भार्याः च उपभुञ्जताम्।" "मर्त्येषु यः मम एषा आज्ञा स्मरति, सायं प्रातः च पठति, तं त्वत्तः भयम् न भविष्यति।" "यः अत्र मम क्रीडास्थले स्नानं कृत्वा, देवद्विजादिभ्यः जलं ददाति, उपोष्य माम् अर्चयति, माम् अनुस्मरति, सः सर्वपापैः विमुक्तः भविष्यति।" "त्वं रामणकद्वीपात् आगत्य, अत्र सरसि शरणं प्राप्य, सुपर्णेन न उपभुक्तः, यतः मम पादचिह्नं धारयसि।" एवं कृष्णेन अद्भुतकर्मणा उक्तः, सः नागपत्नीभिः हर्षपूर्णाभिः, श्रद्धया पूजितः। दिव्यवस्त्रैः, माल्यैः, रत्नैः, आभरणैः, सुगन्धितैः लेपैः, महापद्मगुच्छेन च तं सम्पूज्य, तं जगन्नाथं, गरुडध्वजं कृष्णं, तुष्ट्वा, प्रदक्षिणं कृत्वा, प्रणिपत्य च। सः सर्वैः स्वपत्नीभिः, बन्धुभिः, पुत्रैः च सह, सागरद्वीपं प्रति प्रस्थितः; तस्मिन् काले, भगवतः मानुषलीलया, यमुनानदी विषरहिताभवत्। सः द्वादशाक्षरमन्त्रेण, धूपैः, गन्धैः, अन्यैश्च उपचारेण, पूजनं चकार। तत्रैव, सूतः आह—राजा तत्र एकां धेनुं च एकं वृषभं च, निरुपायवत् पीड्यमानौ, अपश्यत्; तत्र एकः शूद्रः, दण्डधारी, राजवंशस्य कलङ्कः, तयोः ताडयन् दृश्यते स्म। सः वृषभं, पाण्डुपत्रं शुक्लवर्णं, कम्पमानं, भयात् मूत्रस्राववत् कम्पमानं, एकपादस्थितं, शूद्रताडनात् दुर्बलम् अपश्यत्। तत्र धेनुं, या पूर्वं सुरभिसुतां स्निग्धदुग्धदायिनी आसीत्, तां दुःखार्तां, शूद्रपादताडनात् क्लान्तां, वत्सवियोगात् शोकवदनां, कृशां, तृणलोलुपां च अपश्यत्। सः सुवर्णालङ्कृतरथारूढः, गर्जितनिनादस्वरः, धनुषा समुत्क्षिप्य, तान् पप्रच्छ। "कः अत्र, मम रक्षायाम्, दुर्बलान् अन्यायेन हिंसति? त्वं अपि नृपवेषधारी, कर्मणा तु न द्विजः, नृपवेषेण नटवत् वर्तसे।" "यः निर्दोषान् गूढेन ताडयति, सः हन्तव्यः, यतः कृष्णः गाण्डीवधारी च दूरं गतौ।" "वा त्वं, शुक्लवर्ण, न्यूनपादगमनः, धर्मरूपेण वृषभः, अस्मान् क्लेशयन्?" "कौरवानां बाहुपाशेन भूमिः यदा पालिताभूत्, तदा जीवेषु दुःखम् नासीत्, त्वया विना।" "हे सुरभिदुहितरः, अत्र मा शुचः; शूद्रभीतः मा भूः। मा रोदीः, मातः; शुभं ते अस्तु। अहं दुष्टदण्डकः।" "यस्मिन् राष्ट्रे सर्वे जनाः, दुष्टसाधुभ्यः, दुःखिताः, तस्य मदोन्मत्तस्य नृपतेः, कीर्तिः, आयुः, श्रीः, मार्गः च नश्यन्ति।" "राज्ञः परमं धर्मः—क्लिष्टान् निगृह्य, तेषां क्लेशकर्तॄन् दण्डयेत्। अतः अहम् एनं सर्वजीवद्विषम् हन्तास्मि।" "केन ते त्रयोऽङ्गाः छिन्नाः, हे सुरभिदुहितरः, चतुष्पादिनी? कृष्णानुग्रहवर्तिषु राजसु, त्वादृशाः मा भूवन्।" "वद, वृषभ, शुभं ते, केन निर्दोषस्य विकलता कृता, केन पाण्डुपुत्रकीर्तिः लुप्ता?" "यः निर्दोषान् हिंसति, सर्वत्र भयम् आवहति, तस्यैव साधूनां कल्याणम्, दुष्टनिग्रहे सति।" "यो निर्दोषः, परेषु, अपराधं अकुर्वन्, निर्लज्जतया पापं करोति, तस्य बाहुं प्रत्यक्षं गृह्णीयाम्, स मर्त्यः किरीटी वा।" "राज्ञः परमं धर्मः—स्वधर्मे स्थित्वा, शास्त्रानुसारं परान् पालयेत्, आपदि अपि मार्गात् न विचलयेत्।" धर्मः उवाच—"एषा ते वाणी, पाण्डुपुत्र, दुःखार्तरक्षकेषु उचितम्; येषां कृष्णः दूतः, नायकः च अभूत्, तेषां गुणैः।" "वयं दुःखबीजं न जानिमः, नरश्रेष्ठ; वाक्प्रपञ्चभेदैः मोहिताः, तं जनं न प्रजानिमः।" "केचित्, तर्कवसनाः, आत्मानम् आत्मानं वदन्ति; केचित् दैवम्, केचित् कर्म, अन्ये प्रकृतिम् ईश्वरं वदन्ति।" "केचित् तु, अनिर्वचनीयम्, अचिन्त्यम् इति निश्चिताः; राजर्षे, त्वं स्वमतिना विचिन्त्यताम्।" एवं श्रीमद्भागवते महापुराणे प्रथमस्कन्धे षोडशसप्तदशाध्याययोः उक्तं चरितं संक्षिप्य निवेदितम्।